Nữ trí thức trong hoạt động khoa học và công nghệ
Trong những năm qua, nguồn nhân lực nữ trí thức có sự phát triển không ngừng cả về số lượng và chất lượng, luôn được coi là bộ phận quan trọng của nguồn nhân lực chất lượng cao, đóng vai trò đáng kể vào nền kinh tế tri thức của đất nước.
Bạn đang xem tài liệu "Nữ trí thức trong hoạt động khoa học và công nghệ", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
Tóm tắt nội dung tài liệu: Nữ trí thức trong hoạt động khoa học và công nghệ
![Nữ trí thức trong hoạt động khoa học và công nghệ Nữ trí thức trong hoạt động khoa học và công nghệ](https://s1.tailieubachkhoa.net/rl6k7x3q9zfh00j8/thumb/2024/01/09/nu-tri-thuc-trong-hoat-dong-khoa-hoc-va-cong-nghe_BrkR3MAWyT.jpg)
Nữ trí thức trong hoạt động khoa học và công nghệ NguyÔn ThÞ ViÖt Thanh(*), Bïi V¨n TuÊn(**) Tãm t¾t: Trong nh÷ng n¨m qua, nguån nh©n lùc n÷ trÝ thøc cã sù ph¸t triÓn kh«ng ngõng c¶ vÒ sè l−îng vµ chÊt l−îng, lu«n ®−îc coi lµ bé phËn quan träng cña nguån nh©n lùc chÊt l−îng cao, ®ãng vai trß ®¸ng kÓ vµo nÒn kinh tÕ tri thøc cña ®Êt n−íc. B»ng c¸ch tiÕp cËn x· héi häc, bµi viÕt cung cÊp mét sè kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ kh¶ n¨ng vµ c¬ héi tham gia mét sè ho¹t ®éng khoa häc cña n÷ trÝ thøc d−íi t¸c ®éng cña c¸c nh©n tè ¶nh h−ëng nh»m lµm râ h¬n ®Æc tr−ng cña ®èi t−îng nµy trong ho¹t ®éng khoa häc vµ c«ng nghÖ(***). Tõ khãa: N÷ trÝ thøc, Nguån nh©n lùc, Nguån nh©n lùc n÷ trÝ thøc, Khoa häc vµ c«ng nghÖ, Dù ¸n 1.(*)Mét sè thµnh tùu c¬ b¶n cña n÷ trÝ thøc trong lÜnh vùc khoa häc c«ng nghÖ (**) ViÖt Nam hiÖn cã kho¶ng trªn 500.000 n÷ trÝ thøc, chiÕm 42% tæng sè trÝ thøc cña c¶ n−íc. Sù ph©n bè cña ®éi ngò n÷ trÝ thøc kh¸ ®a d¹ng, ë hÇu kh¾p c¸c lÜnh vùc ho¹t ®éng trong ®êi sèng x· héi. Tû lÖ n÷ trÝ thøc trong lÜnh vùc gi¸o dôc vµ ®µo t¹o chiÕm 64%, khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n chiÕm 58%, khoa häc sù sèng chiÕm 55%, b¸o chÝ, th«ng tin vµ chÕ t¹o, chÕ biÕn chiÕm 46%... N÷ trÝ thøc Ýt tham gia trong c¸c lÜnh vùc nh− an ninh, quèc phßng (3,0%), vËn t¶i (10,4%), má vµ khai th¸c (10,6%), x©y dùng vµ kiÕn tróc (12%). (*) PGS. TS., ViÖn ViÖt Nam häc vµ Khoa häc ph¸t triÓn, §¹i häc Quèc gia Hµ Néi; email: thanhntv@vnu.edu.vn. (**) ThS., ViÖn ViÖt Nam häc vµ Khoa häc ph¸t triÓn, §¹i häc Quèc gia Hµ Néi; email: tuanivides@gmail.com. Sù kh¸c biÖt nµy ph¶n ¸nh quan niÖm cña x· héi vÒ lo¹i h×nh nghÒ nghiÖp phï hîp víi phô n÷, vÒ sù ph©n c«ng lao ®éng theo giíi trong x· héi (Hoµng B¸ ThÞnh, 2010). (***) (***) Bµi viÕt dùa trªn kÕt qu¶ nghiªn cøu cña §Ò tµi “Ph¸t huy nguån nh©n lùc n÷ trÝ thøc trong sù nghiÖp c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc vµ héi nhËp quèc tÕ”, m· sè: KX.03.07/11-15 vµ mét sè t− liÖu kh¸c. §Ò tµi tiÕn hµnh kh¶o s¸t t¹i 5 tØnh/thµnh phè, víi dung l−îng mÉu lµ 4.020 trÝ thøc: Hµ Néi (35,7%), Tp. Hå ChÝ Minh (29%), HuÕ (12,4%), §µ N½ng (12,6%) vµ CÇn Th¬ (10,3%), trong ®ã nam (30%) vµ n÷ (70%) hiÖn ®ang lµm viÖc trong c¸c lÜnh vùc nh− gi¸o dôc vµ ®µo t¹o; khoa häc vµ c«ng nghÖ; y tÕ, ch¨m sãc søc kháe céng ®ång vµ dÞch vô x· héi; doanh nghiÖp vµ tµi chÝnh ng©n hµng. Víi c¬ cÊu häc hµm, häc vÞ: Gi¸o s− (0,1%), Phã gi¸o s− (0,6%), TiÕn sÜ (3%), Th¹c sÜ (21,5%), §¹i häc (74,9%). §é tuæi tõ 21 ®Õn 67. Ngoµi ra, §Ò tµi cßn tiÕn hµnh kh¶o s¸t ë mét sè lÜnh vùc kh¸c nh− v¨n hãa, nghÖ thuËt, an ninh, quèc phßng nh»m nghiªn cøu so s¸nh ®èi chøng nguån nh©n lùc n÷ trÝ thøc ho¹t ®éng trong c¸c lÜnh vùc ngµnh nghÒ. 20 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 10.2015 Trong sè c¸c lÜnh vùc ®−îc coi lµ kh¸ phï hîp víi phô n÷, ph¶i kÓ ®Õn lÜnh vùc khoa häc vµ c«ng nghÖ. Sù phï hîp nµy tr−íc hÕt thÓ hiÖn vÒ mÆt sè l−îng. Ngoµi hai trung t©m nghiªn cøu lín nhÊt ViÖt Nam lµ ViÖn Hµn l©m KHXH ViÖt Nam vµ ViÖn Hµn l©m Khoa häc vµ C«ng nghÖ ViÖt Nam, cßn cã nhiÒu viÖn vµ trung t©m nghiªn cøu thuéc c¸c tr−êng ®¹i häc, c¸c bé ngµnh trung −¬ng, c¸c tæ chøc chÝnh phñ vµ phi chÝnh phñ tËp trung mét lùc l−îng ®«ng ®¶o trÝ thøc ®ang triÓn khai c¸c ho¹t ®éng nghiªn cøu thuéc lÜnh vùc khoa häc c¬ b¶n, khoa häc c«ng nghÖ vµ øng dông, trong ®ã c¸c nhµ khoa häc n÷ chiÕm tû lÖ ngµy cµng lín trong tæng sè c¸c nhµ khoa häc lµm viÖc t¹i ®©y. Theo sè liÖu cña ViÖn Hµn l©m Khoa häc vµ C«ng nghÖ ViÖt Nam, n¨m 2005 c¸c nhµ khoa häc n÷ chiÕm 27,2% th× ®Õn n¨m 2014 ®· t¨ng lªn 36,73% (ViÖn Hµn l©m Khoa häc vµ C«ng nghÖ ViÖt Nam, 2005). §èi víi ViÖn Hµn l©m KHXH ViÖt Nam, nÕu nh− n¨m 2000 tû lÖ c¸c nhµ khoa häc n÷ chiÕm 49,44%, n¨m 2005 lµ 51,78%, n¨m 2008 lµ 53,62% th× hiÖn nay (th¸ng 6/2015) ®· t¨ng lªn 61,4%. C¸c ®¬n vÞ cã tû lÖ n÷ cao trªn 65% lµ ViÖn Th«ng tin KHXH, Nhµ xuÊt b¶n KHXH, ViÖn Nghiªn cøu Trung Quèc vµ Ban hîp t¸c quèc tÕ. Bªn c¹nh ®ã, cßn cã c¸c ®¬n vÞ cã sè l−îng c¸n bé n÷ chiÕm tû lÖ rÊt cao nh− ViÖn Gia ®×nh vµ Giíi chiÕm (86,67%), ViÖn T©m lý häc (72,72%) (ViÖn Hµn l©m KHXH ViÖt Nam, 2014). Kh«ng chØ vÒ mÆt sè l−îng, vai trß cña nguån lùc n÷ trÝ thøc cßn thÓ hiÖn ë chÊt l−îng ho¹t ®éng nghiªn cøu nh− viÖc n÷ trÝ thøc tham gia vµo vÞ trÝ chñ tr× c¸c ch−¬ng tr×nh, ®Ò tµi khoa häc lín. Trong 3 n¨m (2007-2009), c¸c nhµ khoa häc n÷ ®· chñ tr× thµnh c«ng 42 ®Ò tµi thuéc c¸c ch−¬ng tr×nh khoa häc c«ng nghÖ cÊp nhµ n−íc, 25 ®Ò tµi ®éc lËp cÊp nhµ n−íc vµ 18 ®Ò tµi, dù ¸n hîp t¸c quèc tÕ theo NghÞ ®Þnh th− (chiÕm kho¶ng 12,1%) (Vò Minh Giang, 2010). §Õn n¨m 2014, theo sè liÖu cña Bé Khoa häc vµ C«ng nghÖ, tû lÖ c¸c nhµ khoa häc n÷ chñ tr× c¸c ®Ò tµi cÊp nhµ n−íc ®· t¨ng lªn 24,80% (Bé Khoa häc vµ C«ng nghÖ, 2015). XÐt trong t−¬ng quan chung, tû lÖ trªn vÉn hÕt søc khiªm tèn, song ®©y lµ b−íc tiÕn quan träng so víi kho¶ng 10 - 15 n¨m tr−íc. T¹i B¸o c¸o cña Ban v× sù tiÕn bé phô n÷, §¹i häc Quèc gia Hµ Néi, 10 n¨m tr−íc c¸c nhµ khoa häc n÷ phÇn lín chØ chñ tr× ®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc cÊp c¬ së, mét sè Ýt chñ tr× cÊp §¹i häc Quèc gia Hµ Néi (t−¬ng ®−¬ng cÊp Bé), th× t¹i n¨m 2014 cã 1/3 ®Ò tµi träng ®iÓm cña §¹i häc Quèc gia Hµ Néi do phô n÷ chñ tr×, trong ®ã 7 ng−êi chñ tr× ®Ò tµi cÊp nhµ n−íc (§¹i häc Quèc gia Hµ Néi, 2014). Sè l−îng c¸c c«ng tr×nh ®−îc c«ng bè trong vµ ngoµi n−íc lµ tiªu chÝ quan träng ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ vµ chÊt l−îng cña c¸c ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc. Theo sè liÖu cña ViÖn Hµn l©m KHXH ViÖt Nam, trong sè c¸c bµi b¸o ®¨ng trªn c¸c t¹p chÝ khoa häc trong n−íc, t¸c gi¶ n÷ chiÕm 37,4%; trªn c¸c t¹p chÝ quèc tÕ chØ cã 3,1%. Trong tæng sè s¸ch chuyªn kh¶o ®· ®−îc c«ng bè, 14,1% lµ cña c¸c nhµ khoa häc n÷ (ViÖn Khoa häc x· héi ViÖt Nam, 2008). Con sè nµy tuy ch−a cao nh−ng ®· ph¶n ¸nh sù nç lùc to lín cña c¸c n÷ trÝ thøc trong lÜnh vùc nghiªn cøu khoa häc. NhiÒu n÷ trÝ thøc ®· ®−îc §¶ng vµ Nhµ n−íc trao tÆng nh÷ng gi¶i th−ëng cao quý v× gi¸ trÞ khoa häc vµ thùc tiÔn cña c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu. Kh«ng Ýt nhµ N÷ trÝ thøc trong ho¹t ®éng 21 khoa häc n÷ ®−îc cÊp b»ng lao ®éng s¸ng t¹o. Theo sè liÖu cña Héi ®ång chøc danh Gi¸o s− nhµ n−íc, tû lÖ n÷ trÝ thøc trong sè nh÷ng nhµ khoa häc ®−îc nhËn chøc danh phã gi¸o s− trong h¬n 20 n¨m qua ®· t¨ng ®¸ng kÓ, tõ 3,5% n¨m 1984 lªn ®Õn 25,47% n¨m 2014 (Héi ®ång chøc danh Gi¸o s− nhµ n−íc, 2014). §©y lµ mét trong nh÷ng minh chøng thuyÕt phôc vÒ sù ph¸t triÓn kh«ng chØ vÒ sè l−îng mµ cßn vÒ chÊt l−îng cña n÷ trÝ thøc víi t− c¸ch lµ mét nguån lùc khoa häc vµ c«ng nghÖ. MÆc dï nh÷ng thµnh tùu cña ®éi ngò n÷ trÝ thøc víi t− c¸ch lµ mét nguån lùc khoa häc vµ c«ng nghÖ lµ kh«ng thÓ phñ nhËn, song vÉn cßn mét sè h¹n chÕ bÞ quy ®Þnh bëi ®Æc ®iÓm vÒ giíi. C¬ cÊu ®éi ngò cßn ch−a ®Òu ë c¸c ngµnh nghÒ; bé phËn n÷ trÝ thøc ë vÞ trÝ chuyªn gia ®Çu ngµnh cßn rÊt h¹n chÕ; cµng ë bËc ®µo t¹o cao tû lÖ phô n÷ cµng thÊp; tû lÖ s¶n phÈm khoa häc, ®Æc biÖt ë bËc cao, do n÷ trÝ thøc ®¶m nhiÖm cßn khiªm tèn nhiÒu so víi n¨ng lùc thùc tÕ. 2. N÷ trÝ thøc víi c¬ héi tham gia c¸c ®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc vµ dù ¸n triÓn khai KÕt qu¶ kh¶o s¸t cña nhãm nghiªn cøu cho thÊy, 57,3% n÷ trÝ thøc thuéc ph¹m vi nghiªn cøu ®· hoÆc ®ang tham gia c¸c ®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc hoÆc dù ¸n triÓn khai, 42,7% ch−a tõng tham gia. C¸c n÷ trÝ thøc tham gia ph©n bè kh«ng ®Òu theo ph¹m vi nghÒ nghiÖp, trong ®ã nhiÒu nhÊt thuéc lÜnh vùc gi¸o dôc vµ ®µo t¹o (38,4%), tiÕp ®ã thuéc c¸c c¬ së nghiªn cøu (32,7%), 26,1% cßn l¹i ph©n bè cho c¸c lÜnh vùc kh¸c. ViÖc tham gia c¸c ®Ò tµi/dù ¸n ph©n bè theo hai t− c¸ch chñ yÕu lµ chñ tr× vµ thµnh viªn tham gia c¸c ®Ò tµi/dù ¸n thuéc c¸c cÊp qu¶n lý kh¸c nhau. N÷ trÝ thøc tham gia víi t− c¸ch chñ tr× c¸c ®Ò tµi/dù ¸n Trong sè 2.814 n÷ trÝ thøc ®−îc kh¶o s¸t, cã 57,7% ng−êi ch−a tõng ®¶m nhiÖm c−¬ng vÞ chñ tr× ®Ò tµi, 42,3% ®· tõng hoÆc ®ang ®¶m nhiÖm c−¬ng vÞ nµy. Tû lÖ ®èi víi c¸c cÊp ®Ò tµi kh«ng gièng nhau: 31,9% chñ tr× ®Ò tµi cÊp c¬ së, 8,3% chñ tr× ®Ò tµi cÊp bé, 2,1% chñ tr× ®Ò tµi cÊp nhµ n−íc hoÆc t−¬ng ®−¬ng (mét kh¸ch thÓ chØ tÝnh ë cÊp ®Ò tµi cao nhÊt). §èi víi ®Ò tµi cÊp c¬ së: ®©y lµ cÊp ®Ò tµi mµ n÷ trÝ thøc ®−îc gi÷ c−¬ng vÞ chñ tr× nhiÒu nhÊt, vµ còng nhiÒu h¬n so víi nam giíi (theo sè liÖu kh¶o s¸t, lÇn l−ît lµ 71,5% vµ 28,5%). Tr×nh ®é tèi thiÓu khi hä ®¶m nhiÖm c−¬ng vÞ nµy lµ th¹c sÜ (chiÕm 65,1%) víi th©m niªn c«ng t¸c tõ 5 ®Õn 20 n¨m. T− liÖu kh¶o s¸t ghi nhËn 1,9% kh¸ch thÓ ë vÞ trÝ tËp sù còng ®−îc tham gia. 46,8% kh¸ch thÓ ®¶m ®−¬ng vÞ trÝ nµy cho biÕt hä ®ång thêi gi÷ c−¬ng vÞ qu¶n lý, l·nh ®¹o. LÜnh vùc c«ng t¸c cña nhãm kh¸ch thÓ nµy chñ yÕu tËp trung trong lÜnh vùc gi¸o dôc vµ ®µo t¹o (36,4%), khoa häc vµ c«ng nghÖ (32,7%). Hµ Néi vµ §µ N½ng lµ 2 thµnh phè dÉn ®Çu vÒ tû lÖ n÷ trÝ thøc tõng ®¶m nhËn vÞ trÝ chñ tr× ®Ò tµi cÊp c¬ së (37,5% vµ 25,6%). §èi víi ®Ò tµi cÊp bé, tû lÖ n÷ trÝ thøc lµm chñ tr× ®Ò tµi, dù ¸n cÊp bé còng cã xu h−íng cao h¬n so víi c¸c nam trÝ thøc (theo sè liÖu kh¶o s¸t, lÇn l−ît lµ 55,9% vµ 44,1%). Tuy nhiªn, ë cÊp nµy, tr×nh ®é c¬ b¶n hiÖn t¹i cña kh¸ch thÓ lµ tõ tiÕn sÜ trë lªn (36,1%,) víi th©m niªn c«ng t¸c tõ 10 n¨m trë lªn. Gi¸o dôc vµ ®µo t¹o, khoa häc vµ c«ng nghÖ vÉn lµ 2 lÜnh vùc cã sè l−îng trÝ thøc tõng lµm chñ tr× ®Ò tµi cÊp bé 22 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 10.2015 nhiÒu nhÊt so víi c¸c lÜnh vùc kh¸c. Hµ Néi vµ §µ N½ng còng vÉn lµ 2 tØnh thµnh dÉn ®Çu vÒ tû lÖ n÷ trÝ thøc tõng tham gia vÞ trÝ chñ tr× ®Ò tµi cÊp bé. Quan hÖ cã ý nghÜa gi÷a c¬ héi lµm chñ tr× ®Ò tµi vµ chøc vô qu¶n lý, l·nh ®¹o ®−îc kh¼ng ®Þnh h¬n khi 75% ng−êi cho biÕt hä cã ®¶m nhiÖm chøc vô qu¶n lý, l·nh ®¹o khi thùc hiÖn ®Ò tµi. §èi víi ®Ò tµi cÊp nhµ n−íc, tû lÖ n÷ trÝ thøc tõng tham gia ®Ò tµi cÊp nhµ n−íc hoÆc t−¬ng ®−¬ng chØ chiÕm 4,87% trong sè nh÷ng ng−êi ®· tõng chñ tr× ®Ò tµi. Trong sè c¸c kh¸ch thÓ thuéc nhãm nµy, chóng t«i nhËn thÊy sù v−ît tréi cña lÜnh vùc gi¸o dôc vµ ®µo t¹o, khoa häc vµ c«ng nghÖ so víi c¸c lÜnh vùc kh¸c, tËp trung chñ yÕu ë nhãm ®èi t−îng cã th©m niªn c«ng t¸c tõ 25 n¨m trë lªn. Hµ Néi vµ Tp. Hå ChÝ Minh cã tû lÖ n÷ trÝ thøc lµm chñ tr× ®Ò tµi cÊp nhµ n−íc cao h¬n. §èi víi ®Ò tµi, dù ¸n n−íc ngoµi, sè liÖu nghiªn cøu cho thÊy nam trÝ thøc cã xu h−íng v−ît tréi trong vai trß chñ tr× ®Ò tµi c¸c dù ¸n/®Ò tµi hîp t¸c víi n−íc ngoµi theo tû lÖ 3:1 vµ chñ yÕu lùc l−îng kh¸ch thÓ cã tr×nh ®é tiÕn sÜ ë vÞ trÝ chñ tr× ®Ò tµi. §Æc biÖt, ®èi víi lo¹i ®Ò tµi nµy cã sù xuÊt hiÖn cña lÜnh vùc an ninh - quèc phßng bªn c¹nh lÜnh vùc gi¸o dôc vµ ®µo t¹o. Ph¶i ch¨ng do ®Æc thï cña lÜnh vùc nµy nªn tû lÖ nam trÝ thøc gi÷ vÞ trÝ chñ tr× ®Ò tµi cã xu h−íng cao h¬n so víi c¸c n÷ trÝ thøc. N÷ trÝ thøc tham gia víi t− c¸ch thµnh viªn c¸c ®Ò tµi/dù ¸n Sè liÖu kh¶o s¸t cho thÊy, tû lÖ n÷ trÝ thøc tham gia víi t− c¸ch lµ thµnh viªn cña ®Ò tµi/dù ¸n cã xu h−íng gi¶m dÇn theo cÊp ®é cña ®Ò tµi/dù ¸n, cµng ®Ò tµi/dù ¸n thuéc cÊp qu¶n lý cao th× sè l−îng n÷ trÝ thøc tham gia cµng Ýt. Cô thÓ: ®Ò tµi cÊp c¬ së lµ 59,2%, ®Ò tµi cÊp bé lµ 28,6% vµ chØ cßn 13,7% ®èi víi ®Ò tµi cÊp nhµ n−íc hoÆc t−¬ng ®−¬ng. Nghiªn cøu ghi nhËn, 23,7% c¸c ®èi t−îng trªn tõng tham gia ®Ò tµi c¸c cÊp víi t− c¸ch lµ thµnh viªn tõ 3 ®Õn 7 lÇn, thÊp h¬n so víi nam trÝ thøc trong cïng c¬ héi (34,2%). C¸c ®èi t−îng trªn ®Òu cã tr×nh ®é tõ tiÕn sÜ trë lªn víi th©m niªn c«ng t¸c trªn 10 n¨m, phÇn lín lµm viÖc t¹i Hµ Néi vµ §µ N½ng. Qua sè liÖu kh¶o s¸t ®Ò tµi c¸c cÊp, chóng t«i nhËn thÊy n÷ trÝ thøc cã xu h−íng ®¶m nhËn vÞ trÝ th− ký nhiÒu h¬n so víi c¸c nam trÝ thøc (59,5% vµ 40,5%). Cã lÏ ®Æc ®iÓm giíi víi phÈm chÊt tØ mØ, kiªn nhÉn vµ chÞu khã khiÕn n÷ trÝ thøc ®−îc tÝn nhiÖm nhiÒu h¬n ë vÞ trÝ nµy. 3. N÷ trÝ thøc víi c¬ héi tham gia héi th¶o khoa häc, c¸c khãa nghiÖp vô chuyªn m«n Trong kho¶ng 10 n¨m trë l¹i ®©y, tham gia héi th¶o khoa häc vµ c¸c khãa nghiÖp vô lµ mét trong nh÷ng ho¹t ®éng quan träng, gióp c¸c trÝ thøc cã ®iÒu kiÖn tiÕp xóc, häc hái c¸c th«ng tin khoa häc míi, t¨ng c¬ héi tiÕp xóc, trao ®æi häc thuËt víi c¸c ®ång nghiÖp. C¬ héi tham gia héi th¶o khoa häc vµ c¸c khãa nghiÖp vô trong n−íc KÕt qu¶ ph©n tÝch sè liÖu vµ kiÓm ®Þnh khi b×nh ph−¬ng chØ ra kh«ng cã sù kh¸c biÖt cã ý nghÜa thèng kª gi÷a nam vµ n÷ vÒ sè lÇn tham dù c¸c ho¹t ®éng khoa häc nµy. Theo ®ã, n÷ vµ nam trÝ thøc t−¬ng ®èi b×nh ®¼ng nhau trong c¬ héi tham gia héi th¶o khoa häc/khãa häc nghiÖp vô trong n−íc víi trung b×nh sè lÇn tham gia ë n÷ lµ 2,59 vµ nam lµ 2,43. Tuy vËy, ®èi víi nhãm cã sè lÇn tham gia lín (trªn 20 lÇn) l¹i ghi nhËn sù kh¸c biÖt nghiªng vÒ phÝa nam giíi (BiÓu ®å 1). N÷ trÝ thøc trong ho¹t ®éng 23 VÒ tr×nh ®é, nh÷ng kh¸ch thÓ tham dù c¸c héi th¶o khoa häc trong n−íc tõ 1 ®Õn 4 lÇn chñ yÕu lµ nhãm cã tr×nh ®é ®¹i häc vµ th¹c sÜ (76,1% ®èi víi n÷ vµ 81,3% ®èi víi nam), cßn l¹i cã tr×nh ®é tiÕn sÜ. §èi víi nhãm tõng tham gia tõ 4 ®Õn 20 lÇn, cã sù ph©n bè kh¸ ®ång ®Òu ë nhãm cã tr×nh ®é ®¹i häc (28,5%), th¹c sÜ (42,9%) vµ tiÕn sÜ/tiÕn sÜ khoa häc (28,6%). Cßn ®èi víi nhãm ®· tõng tham gia trªn 20 lÇn héi th¶o khoa häc, chñ yÕu tËp trung ë nh÷ng ng−êi cã tr×nh ®é tiÕn sÜ/ tiÕn sÜ khoa häc (trong ®ã nhiÒu ng−êi lµ gi¸o s−, phã gi¸o s−). XÐt trªn ph−¬ng diÖn tØnh/thµnh, kÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy tû lÖ n÷ trÝ thøc kh¼ng ®Þnh tõng tham dù héi th¶o khoa häc trong n−íc tõ 1 ®Õn 3 lÇn ph©n bè kh«ng ®ång ®Òu gi÷a c¸c tØnh/thµnh, trong ®ã cao nhÊt lµ CÇn Th¬ vµ Ýt nhÊt lµ Hµ Néi. Tuy nhiªn, Hµ Néi l¹i lµ n¬i cã tû lÖ n÷ trÝ thøc tham dù tõ 4 ®Õn 20 lÇn lín nhÊt (40,2%), trong khi tû lÖ ë CÇn Th¬ chØ chiÕm kho¶ng 1/2 so víi Hµ Néi. Sè liÖu kh¶o s¸t còng cho phÐp chóng t«i ®−a ra nhËn xÐt vÒ mèi liªn hÖ gi÷a lÜnh vùc nghÒ nghiÖp víi sè lÇn n÷ trÝ thøc tham dù c¸c héi th¶o khoa häc trong n−íc. Sè n÷ trÝ thøc lµm viÖc trong lÜnh vùc v¨n hãa nghÖ thuËt cã tõ 1 ®Õn 3 lÇn tham dù c¸c ho¹t ®éng nµy kh«ng kh¸c nhiÒu so víi c¸c lÜnh vùc kh¸c. Song hä l¹i cã tû lÖ thÊp nhÊt ®èi víi nhãm tõng tham gia tõ 4 lÇn trë lªn, kh¸c víi nhãm c«ng t¸c t¹i lÜnh vùc khoa häc vµ c«ng nghÖ, gi¸o dôc vµ ®µo t¹o, y tÕ. C¬ héi tham gia héi th¶o khoa häc vµ khãa nghiÖp vô ë n−íc ngoµi Bªn c¹nh ho¹t ®éng khoa häc trong n−íc, trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, c¬ héi ®−îc ra n−íc ngoµi tham dù ho¹t ®éng khoa häc t¨ng lªn ®¸ng kÓ. 31,4% kh¸ch thÓ cho biÕt ®· tõng cã c¬ héi nµy. Sè liÖu kh¶o s¸t cho thÊy cã mèi liªn hÖ nhÊt ®Þnh gi÷a yÕu tè giíi tÝnh víi sè lÇn tham dù héi th¶o khoa häc ë n−íc ngoµi cña c¸c trÝ thøc. KiÓm ®Þnh khi b×nh ph−¬ng cho phÐp chóng t«i kh¼ng ®Þnh mèi t−¬ng quan cã ý nghÜa thèng kª gi÷a 2 biÕn sè nµy (X2(5) = 14.160, p = 0.015) (BiÓu ®å 2). Theo sè liÖu thu ®−îc, tû lÖ c¸c n÷ trÝ thøc tham dù héi th¶o quèc tÕ tõ 1 ®Õn 3 lÇn cao h¬n nam trÝ thøc, lÇn l−ît lµ (84,7% vµ 73,3%), song tû lÖ nµy thay ®æi theo xu h−íng ng−îc l¹i khi sè lÇn tham dù tõ 4 lÇn trë lªn (nam lµ 22,5% vµ n÷ lµ 15,3%). §Æc biÖt tõ 21 lÇn trë lªn th× sè liÖu thu ®−îc kh«ng ghi nhËn sù tham BiÓu ®å 1: Sè lÇn tham dù ho¹t ®éng khoa häc trong n−íc xÐt theo giíi tÝnh (%) BiÓu ®å 2: Sè lÇn tham dù ho¹t ®éng khoa häc ë n−íc ngoµi xÐt theo giíi tÝnh (%) 24 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 10.2015 gia cña bÊt kú n÷ trÝ thøc nµo. Ph¶i ch¨ng ®iÒu nµy lµ do c¸c n÷ trÝ thøc kÐm h¬n c¸c nam trÝ thøc trong viÖc kh¼ng ®Þnh n¨ng lùc khoa häc trªn tr−êng quèc tÕ hay do nam giíi dÔ dµng thu xÕp c«ng viÖc gia ®×nh h¬n n÷ giíi. KÕt qu¶ ph©n tÝch sè liÖu còng cho phÐp chóng t«i nhËn thÊy mèi liªn hÖ nhÊt ®Þnh gi÷a yÕu tè ®Þa bµn tØnh thµnh vµ sè lÇn tham dù c¸c ho¹t ®éng khoa häc ë n−íc ngoµi cña nhãm kh¸ch thÓ ®−îc kh¶o s¸t (X2(20) = 55.626, p = 0.000). KÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy sè lÇn tham dù ho¹t ®éng khoa häc ë n−íc ngoµi ph©n chia kh«ng ®ång ®Òu gi÷a c¸c tØnh/thµnh phè. T×m hiÓu møc ®é quan hÖ gi÷a c¬ héi tham dù ho¹t ®éng khoa häc ë n−íc ngoµi víi tr×nh ®é hay chøc danh khoa häc cña kh¸ch thÓ, kÕt qu¶ nghiªn cøu cho phÐp chóng t«i ®−a ra mét sè nhËn xÐt vÒ mèi t−¬ng quan cã ý nghÜa thèng kª gi÷a 2 biÕn sè nµy (X2(20) = 72.938, p = 0.000). Theo ®ã, nh÷ng ng−êi tõng 1 lÇn ®i n−íc ngoµi dù c¸c héi th¶o khoa häc chñ yÕu tËp trung ë nhãm trÝ thøc cã tr×nh ®é ®¹i häc (41,9%) vµ sau ®¹i häc (58,1%). §a phÇn trÝ thøc cã tr×nh ®é tiÕn sÜ tham dù tõ 2 lÇn trë lªn. Sè lÇn tham dù trªn 4 lÇn chñ yÕu tËp trung ë nhãm cã häc hµm lµ phã gi¸o s− vµ gi¸o s−. Nh− vËy, cã thÓ nãi r»ng b»ng cÊp, häc hµm, häc vÞ cña trÝ thøc thuéc nhãm kh¸ch thÓ nghiªn cøu cña ®Ò tµi cã mèi t−¬ng quan thuËn víi sè lÇn tham dù c¸c ho¹t ®éng khoa häc ë n−íc ngoµi cña hä. KÕt qu¶ nµy t−¬ng tù víi vÞ trÝ c«ng viÖc cña ng−êi lao ®éng trÝ ãc. Trong mèi liªn hÖ víi lÜnh vùc nghÒ nghiÖp, chóng t«i thÊy r»ng, lÜnh vùc khoa häc vµ c«ng nghÖ cã tû lÖ trÝ thøc tham dù c¸c ho¹t ®éng khoa häc ë n−íc ngoµi cao h¬n c¸c lÜnh vùc kh¸c, ®ång thêi còng xuÊt hiÖn nhiÒu nhÊt trong nhãm tõ 4 ®Õn 20 lÇn. ViÖc n¾m b¾t c¬ héi ®µo t¹o chuyªn m«n cña trÝ thøc KÕt qu¶ xö lý sè liÖu cho thÊy, 73,9% trong tæng sè trÝ thøc thuéc nhãm kh¸ch thÓ cña ®Ò tµi nghiªn cøu (c¶ nam vµ n÷) cho biÕt hä ®· n¾m b¾t tèt c¸c c¬ héi ®−îc ®i ®µo t¹o chuyªn m«n, cßn h¬n 1/4 tæng sè kh¸ch thÓ nghiªn cøu (26,1%) cho biÕt hä ch−a thùc hiÖn tèt ®iÒu nµy. Lý do ®Çu tiªn ®−îc ®a phÇn lùc l−îng trÝ thøc thuéc nhãm kh¸ch thÓ nghiªn cøu cña ®Ò tµi lùa chän lµ “kh«ng thu xÕp ®−îc c«ng viÖc gia ®×nh” chiÕm tíi 63,6% trong tæng sè kh¸ch thÓ nghiªn cøu. Trong ®ã, tû lÖ n÷ trÝ thøc lùa chän (75,4%) cao gÊp 3 lÇn so víi c¸c nam trÝ thøc (24,6%). §Æc biÖt, trong sè c¸c n÷ trÝ thøc lùa chän lý do “c«ng viÖc gia ®×nh” cã 80,2% ng−êi ®· lËp gia ®×nh, sè l−îng phô n÷ ®éc th©n (ch−a kÕt h«n, ly h«n, ly th©n hay gãa chång) chØ chiÕm 19,8%. Nh− vËy, râ rµng, ®èi víi phô n÷, g¸nh nÆng gia ®×nh vÉn lu«n lµ mét trong nh÷ng ¸p lùc g©y ¶nh h−ëng kh«ng nhá tíi qu¸ tr×nh hoµn thiÖn vµ n©ng cao tay nghÒ vÒ chuyªn m«n cña hä. §èi víi nhãm kh¸ch thÓ lùa chän lý do “kh«ng phï hîp víi chuyªn m«n” khiÕn hä kh«ng hiÖn thùc hãa ®−îc c¸c c¬ héi ®i ®µo t¹o chuyªn m«n, chóng t«i ghi nhËn tû lÖ n÷ trÝ thøc lùa chän lý do nµy còng cao h¬n so víi c¸c nam trÝ thøc (57,7% so víi 42,3%). Khi xem xÐt yÕu tè “ñng hé cña c¬ quan”, chóng t«i nhËn thÊy sù kh¸c biÖt râ rÖt gi÷a c¸c lo¹i h×nh c¬ quan mµ c¸c trÝ thøc ®ang c«ng t¸c. Cô thÓ: cã tíi 97% kh¸ch thÓ ®ang lµm viÖc trong lÜnh vùc nhµ n−íc cho biÕt hä kh«ng thÓ hiÖn thùc N÷ trÝ thøc trong ho¹t ®éng 25 hãa c¸c c¬ héi ®i ®µo t¹o chuyªn m«n v× “c¬ quan kh«ng ñng hé”, trong khi tû lÖ nµy chØ lµ 3% ®èi víi nhãm trÝ thøc lµm viÖc trong lÜnh vùc ngoµi nhµ n−íc. 4. Mét sè kÕt luËn ViÖc kh¶o s¸t nghiªn cøu tËp trung vµo ®èi t−îng n÷ trÝ thøc trong mèi quan hÖ víi nam trÝ thøc nh»m lµm râ nh÷ng nh©n tè ¶nh h−ëng tõ gãc ®é giíi. Bªn c¹nh ®ã, n÷ trÝ thøc còng ®−îc xem xÐt trong mèi quan hÖ víi c¸c th«ng sè nh− tr×nh ®é häc vÊn, tuæi t¸c, lÜnh vùc nghÒ nghiÖp, lo¹i h×nh c¬ quan, ®Þa bµn c«ng t¸c... nh»m lµm râ t¸c ®éng tíi hiÖu qu¶ trong ho¹t ®éng khoa häc vµ c«ng nghÖ cña n÷ trÝ thøc. Tû lÖ trÝ thøc tham gia c¸c ho¹t ®éng khoa häc d−íi hai h×nh thøc ®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc vµ tham dù héi th¶o, tËp huÊn khoa häc lµ t−¬ng ®èi cao. §iÒu nµy thÓ hiÖn nhËn thøc còng nh− ý thøc cña trÝ thøc nãi chung, trong ®ã cã n÷ trÝ thøc vÒ vai trß cña ho¹t ®éng khoa häc ®èi víi viÖc ph¸t triÓn n¨ng lùc chuyªn m«n cña b¶n th©n vµ tæ chøc. Tuy vËy, møc ®é tham gia ho¹t ®éng khoa häc kh«ng ®Òu ë c¸c lÜnh vùc nghÒ nghiÖp. Hai lÜnh vùc cã tû lÖ kh¸ch thÓ tham gia nhiÒu nhÊt lµ gi¸o dôc vµ ®µo t¹o, khoa häc vµ c«ng nghÖ. KÕt qu¶ nghiªn cøu cho phÐp nh×n nhËn râ h¬n ®Æc ®iÓm giíi t¸c ®éng tíi n÷ trÝ thøc trong ho¹t ®éng khoa häc nãi chung vµ tõng lo¹i ho¹t ®éng nãi riªng. §èi víi vai trß chñ tr× hoÆc tham gia ®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc cÊp c¬ së còng nh− ®èi víi c¬ héi tham gia ho¹t ®éng khoa häc trong n−íc, c¬ héi d−êng nh− b×nh ®¼ng ®èi víi nam vµ n÷. Song ®èi víi ho¹t ®éng khoa häc ®ßi hái nhiÒu c«ng søc hoÆc thêi gian h¬n, kh¶ n¨ng tham gia cña phô n÷ thÊp h¬n nam giíi (chñ tr× ®Ò tµi cÊp bé, cÊp nhµ n−íc, tham dù ho¹t ®éng khoa häc ë n−íc ngoµi). KÕt qu¶ kh¶o s¸t tõ ý kiÕn cña kh¸ch thÓ nghiªn cøu cho thÊy, khã kh¨n trong viÖc c©n ®èi gi÷a thêi gian cho gia ®×nh vµ thêi gian cho sù nghiÖp ¶nh h−ëng kh«ng nhá tíi viÖc n¾m b¾t c¬ héi ho¹t ®éng khoa häc vµ tù n©ng cao tr×nh ®é chuyªn m«n. KÕt qu¶ nµy phï hîp víi ý kiÕn cña mét sè t¸c gi¶ nh− Lª ThÞ Quý (Lª ThÞ Quý, 1996), Th¸i ThÞ B¨ng T©m (Th¸i ThÞ B¨ng T©m, 2015) khi nghiªn cøu vai trß cña phô n÷ trong gia ®×nh còng nh− vÊn ®Ò c«ng b»ng vµ b×nh ®¼ng giíi. KÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy quan hÖ rÊt ®¸ng l−u ý gi÷a c¬ héi tham gia ho¹t ®éng khoa häc ë c¸c cÊp cao víi viÖc ®ång thêi gi÷ chøc vô qu¶n lý, l·nh ®¹o trong cïng lÜnh vùc chuyªn m«n cña trÝ thøc nãi chung, trong ®ã cã n÷ trÝ thøc. C−¬ng vÞ l·nh ®¹o qu¶n lý cho phÐp tiÕp cËn dÔ dµng h¬n c¸c c¬ héi trong ho¹t ®éng khoa häc, cho phÐp mét ng−êi cã thÓ nhiÒu lÇn chñ tr× ®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc c¸c cÊp, nhiÒu lÇn tham gia héi th¶o khoa häc trong vµ ngoµi n−íc h¬n nh÷ng ng−êi kh«ng ®¶m nhiÖm c−¬ng vÞ nµy. Mét mÆt, ®iÒu nµy cã thÓ gi¶i thÝch b»ng thùc tr¹ng hiÖn nay lµ nh÷ng ng−êi cã tr×nh ®é chuyªn m«n giái th−êng ®−îc ®Ò chän vµo c−¬ng vÞ qu¶n lý, l·nh ®¹o. Nh−ng mÆt kh¸c còng khiÕn kh«ng Ýt ng−êi th¾c m¾c r»ng dï tµi giái, nh−ng lµm sao mét ng−êi cã thÓ lµm ®−îc nhiÒu viÖc mét lóc trong khi quü thêi gian kh«ng ®æi, hay hä chØ “®øng tªn” mµ th«i. ThiÕt nghÜ ®©y lµ ®iÒu c¸c nhµ qu¶n lý chÝnh s¸ch nªn l−u ý, bëi lÏ kh«ng ph¶i trÝ thøc nµo còng cã c¬ héi/hoÆc thÝch lµm qu¶n lý, l·nh ®¹o. KÕt qu¶ nghiªn cøu còng cho thÊy c¬ héi tham gia ho¹t ®éng khoa häc cña n÷ trÝ thøc ë 26 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 10.2015 c¸c ®Þa bµn nghiªn cøu kh«ng hoµn toµn nh− nhau. Cã mèi quan hÖ chÆt chÏ gi÷a c¬ héi tham gia ho¹t ®éng khoa häc víi tr×nh ®é chuyªn m«n vµ th©m niªn c«ng t¸c. Cµng cã tr×nh ®é cao, ®i kÌm víi th©m niªn c«ng t¸c cao, th× c¬ héi còng nh− kh¶ n¨ng tÝch tòy c¸c kinh nghiÖm trong ho¹t ®éng khoa häc cµng lín. Tuy vËy, kÕt qu¶ nghiªn cøu còng cho thÊy xu h−íng trÎ hãa ®éi ngò nghiªn cøu, khi nhiÒu ng−êi cã tr×nh ®é chuyªn m«n ch−a cao (vµ cßn trÎ) ®· ®−îc tÝn nhiÖm giao chñ tr× ®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc, hoÆc khi tû lÖ nh÷ng ng−êi ë ®é tuæi 40- 50 tham gia ho¹t ®éng khoa häc ë n−íc ngoµi lµ lín nhÊt. Tãm l¹i, trong sù nghiÖp ®æi míi, ph¸t triÓn vµ héi nhËp cña ®Êt n−íc, §¶ng, Nhµ n−íc ®· kh¼ng ®Þnh sù ®ãng gãp quan träng cña c¸c tÇng líp phô n÷, trong ®ã cã ®éi ngò n÷ trÝ thøc. Víi xu thÕ ph¸t triÓn tÊt yÕu cña ®éi ngò n÷ trÝ thøc víi t− c¸ch lµ mét nguån lùc khoa häc vµ c«ng nghÖ, viÖc x©y dùng c¸c chÝnh s¸ch hîp lý, t¹o ®iÒu kiÖn vÒ tinh thÇn vµ thùc tiÔn, quan t©m ®Õn nh÷ng ®Æc ®iÓm vÒ giíi trong qu¶n lý, øng xö lµ nh÷ng c«ng viÖc c¸c nhµ qu¶n lý cÇn chó ý nh»m n©ng cao, ph¸t huy h¬n n÷a vÞ thÕ, vai trß vµ ®ãng gãp cña ®éi ngò nµy trong sù nghiÖp c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc vµ héi nhËp quèc tÕ Tµi liÖu trÝch dÉn 1. Bé Khoa häc vµ C«ng nghÖ (2015), Hå s¬ c¸c ®Ò tµi, dù ¸n thuéc c¸c ch−¬ng tr×nh khoa häc vµ c«ng nghÖ träng ®iÓm cÊp nhµ n−íc giai ®o¹n 2011-2015. 2. §¹i häc Quèc gia Hµ Néi (2014), B¸o c¸o tæng kÕt c«ng t¸c n¨m 2014. 3. Vò Minh Giang (2010), N÷ trÝ thøc trong sù nghiÖp khoa häc vµ ®µo t¹o cña ®Êt n−íc: HiÖn tr¹ng vµ gi¶i ph¸p, Kû yÕu Héi th¶o khoa häc N÷ trÝ thøc ViÖt Nam lÇn thø I. 4. Héi ®ång chøc danh Gi¸o s− nhµ n−íc (2014), B¸o c¸o kÕt qu¶ xÐt c«ng nhËn ®¹t tiªu chuÈn chøc danh gi¸o s−, phã gi¸o s− hµng n¨m. 5. Lª ThÞ Quý (1996), Gia ®×nh ViÖt Nam ngµy nay, Nxb. Khoa häc x· héi, Hµ Néi. 6. Th¸i ThÞ B¨ng T©m (2015), N÷ trÝ thøc vµ gia ®×nh ngµy nay, In trong: NguyÔn ThÞ ViÖt Thanh (chñ biªn), N÷ trÝ thøc víi sù nghiÖp ph¸t triÓn ®Êt n−íc, Nxb. §¹i häc Quèc gia Hµ Néi. 7. Hoµng B¸ ThÞnh (2010), §Æc ®iÓm ®éi ngò n÷ trÝ thøc ViÖt Nam hiÖn nay, print.asp?N7935 8. ViÖn Hµn l©m Khoa häc vµ c«ng nghÖ ViÖt Nam (2014), B¸o c¸o tæng kÕt c«ng t¸c n¨m 2014. 9. ViÖn Khoa häc x· héi ViÖt Nam, (2008), B¸o c¸o tæng hîp kÕt qu¶ kh¶o s¸t CBCC. 10. ViÖn Hµn l©m KHXH ViÖt Nam (2015), B¸o c¸o tæng kÕt c«ng t¸c n¨m 2014 vµ triÓn khai nhiÖm vô n¨m 2015.
File đính kèm:
nu_tri_thuc_trong_hoat_dong_khoa_hoc_va_cong_nghe.pdf