Kiến trúc nhiệt đới Sài Gòn
Nếu như “kiến trúc Đông Dương” xuất hiện ở nhiều đô thị trên cả nước thì
kiến trúc nhiệt đới giai đoạn 1954 – 1975 chủ yếu xuất hiện ở Sài Gòn. Là đô thị có điều
kiện tiếp cận với kinh tế, khoa học kỹ thuật nước ngoài, kiến trúc ở đây đã có điều kiện
phát triển và để lại những giá trị cần khẳng định. Qua phân tích tác giả làm nổi bật sự kết
hợp nhuần nhuyễn giữa các yếu tố kỹ thuật phương Tây và văn hóa phương Đông, khai
thác nét đặc trưng kiến trúc truyền thống, làm cho công trình đạt đến đỉnh cao của nghệ
thuật kiến trúc đương thời. Qua đó tác giả đề xuất cần có những công trình nghiên cứu
toàn diện và chuyên sâu hơn nhằm rút ra những bài học hữu ích cho sáng tác kiến trúc
trong bối cảnh hội nhập ngày nay.
Bạn đang xem tài liệu "Kiến trúc nhiệt đới Sài Gòn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
Tóm tắt nội dung tài liệu: Kiến trúc nhiệt đới Sài Gòn
![Kiến trúc nhiệt đới Sài Gòn Kiến trúc nhiệt đới Sài Gòn](https://s1.tailieubachkhoa.net/rl6k7x3q9zfh00j8/thumb/2021/11/21/kien-truc-nhiet-doi-sai-gon_wJsFG1iZqU.jpg)
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG Nguyễn Khởi KIẾN TRÚC NHIỆT ĐỚI SÀI GÒN SAIGON TROPICAL ARCHITECTURE NGUYỄN KHỞI TÓM TẮT: Nếu như “kiến trúc Đông Dương” xuất hiện ở nhiều đô thị trên cả nước thì kiến trúc nhiệt đới giai đoạn 1954 – 1975 chủ yếu xuất hiện ở Sài Gòn. Là đô thị có điều kiện tiếp cận với kinh tế, khoa học kỹ thuật nước ngoài, kiến trúc ở đây đã có điều kiện phát triển và để lại những giá trị cần khẳng định. Qua phân tích tác giả làm nổi bật sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các yếu tố kỹ thuật phương Tây và văn hóa phương Đông, khai thác nét đặc trưng kiến trúc truyền thống, làm cho công trình đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc đương thời. Qua đó tác giả đề xuất cần có những công trình nghiên cứu toàn diện và chuyên sâu hơn nhằm rút ra những bài học hữu ích cho sáng tác kiến trúc trong bối cảnh hội nhập ngày nay. Từ khóa: Kiến trúc Đông Dương, kỹ thuật phương Tây, văn hóa phương Đông, kiến trúc truyền thống, bài học cho bối cảnh hội nhập. ABSTRACT: While the "Indo-Chinese architecture" can be found in many urban centers across the country, the tropical architectural mainly appeared in Saigon during 1954 - 1975. Being the city can link with foreign economic, science and technology, architecture in Saigon has meet all requirements for development and legated many values. By analyzing, the author reaffirm the clever combination between the Western technicals with Eastern cultures, exploiting the traditional architecture, reached the peek modern artwork. Thereby the author proposed for more comprehensive researches in order to conclude more useful lessons for architectural design in the fase of integration. Key words: Indo-Chinese architecture, western technicals, Eastern cultures, traditional architecture, lessons in integration. 1. BỐI CẢNH RA ĐỜI đồng minh đổ vào, đặc biệt là Mỹ. Đô thị Từ năm 1954 – 1975, Sài Gòn, dưới sự Sài Gòn có cơ hội phát triển mở rộng thêm. quản lý của chính quyền quốc gia đương Các mạng lưới đường sá, trục lộ chính thời với tình hình xã hội đã có giai đoạn được mở rộng và xây mới. Dân số Sài Gòn tạm yên, kinh tế được phát triển, sức hút đô lúc bấy giờ hơn ba triệu người và đã trở thị gia tăng kéo theo tốc độ đô thị hóa phát thành một đô thị cực lớn, là trung tâm dân triển nhanh chóng. cư, trung tâm việc làm và tị nạn chiến Từ những năm 1960, nền kinh tế phụ tranh. thuộc vào viện trợ ồ ạt của các nước tư bản PGS.TS.KTS. Trường Đại học Văn Lang, Email: nguyenkhoi@vanlanguni.edu.vn 55 TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG Số 01 / 2017 Đầu thập niên 1970, do có chính sách triển cùng sự giao lưu mật thiết với các đầu tư kinh tế thu hút tư bản nước ngoài, nước tư bản phương Tây đã tạo điều kiện công nghiệp thành phố phát triển mạnh mẽ, cho các trào lưu nghệ thuật trên thế giới du hàng loạt xí nghiệp quy mô lớn xuất hiện. nhập vào Việt Nam một cách tự do. Trong Song song với việc phát triển cơ sở hạ tầng đó phong cách kiến trúc hiện đại quốc tế kỹ thuật, giao thông, điện, nước; cơ sở hạ đang được ưa chuộng đã góp phần làm thay tầng xã hội, các công trình công cộng, đổi diện mạo kiến trúc Sài Gòn. Phong thương mại, dịch vụ, cư xá lớn, cao ốc, các cách kiến trúc này đã bắt đầu thay thế dần bệnh viện, trường đại học được đầu tư xây các hình thức kiến trúc cổ điển, tân cổ điển dựng phát triển với chất lượng cao hơn phương Tây rườm rà và gò bó trước đây, trước. làm cho kiến trúc Sài Gòn mang nhiều yếu Thư viện Khoa học tổng hợp (trước 1975 là Thư viện Quốc gia của chế độ cũ) Nguyễn Hữu Thiện và Bùi Quang Hạnh thiết kế, hoàn thành xây dựng năm 1972 được đánh giá cao về giải pháp kiến trúc thích nghi với điều kiện khí hậu nhiệt đới nón g ẩm, mưa nhiều Bên cạnh đó đã ra đời một lực lượng khoa học kỹ thuật, công nhân kỹ thuật, thợ thủ công có trình độ cao và đông đảo. Trong đó đội ngũ kiến trúc sư Việt Nam được đào tạo từ nhiều nguồn trong và ngoài nước như Pháp, Mỹ đã đáp ứng được nhu cầu thiết kế và xây dựng của Sài Gòn. Dựa trên nền tảng kinh tế – xã hội đương thời, hoạt động xây dựng được phát Ngôi nhà sàn cách điệu đứng trên hồ nước và bức tường hoa trên mặt đứng phòng đọc là giải pháp hợp lý 56 TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG Nguyễn Khởi tố của một nền kiến trúc đô thị hiện Thụ và các cộng sự thiết kế. Đây là một đại, so ra không thua kém các nước trong công trình biểu hiện sự kết hợp hài hòa khu vực châu Á tại thời điểm này. Đáng giữa các yếu tố văn hóa phương Tây và chú ý là hầu hết các công trình kiến trúc đó phương Đông, tạo nên một công trình có đều do chính đội ngũ kiến trúc sư người phong cách “hiện đại nhiệt đới” làm điểm Việt thiết kế và thi công đạt tiêu chuẩn hiện nhấn không gian hoành tráng cuối trục đại quốc tế. đường Lê Duẩn. Xu hướng kiến trúc hiện đại khi xâm Tính ẩn dụ trong tổ hợp hình khối công nhập nước ta đã được các kiến trúc sư áp trình được tác giả lồng ghép vào các ký tự dụng cho phù hợp với điều kiện khí hậu địa chữ Nho nhằm diễn đạt các ý tưởng mang phương và đã hình thành nên phong cách tính triết lý phương Đông. Mái hiên của đại “kiến trúc hiện đại nhiệt đới”. Thật ra sảnh cùng ban công và mái của lầu tứ phong cách này xuất hiện hầu như rộng phương tạo thành chữ “Tam”; ba gạch khắp các nước có khí hậu nhiệt đới như ngang trên được nối liền ở chính giữa bởi Brazil của Nam Mỹ, một số nước Nam Phi, hai cột lớn thành chữ “Vương”; thêm một các nước Nam Á như Ấn Độ, Sri Lanka nét chấm của kỳ đài thành chữ “Chủ” hay hay từ các nước vùng Đông Nam Á. Chúng chữ “Chúa”. Tầng trên cùng của Dinh có có đặc điểm chung là hình khối đơn giản, mặt trước hình chữ nhật tượng trưng chữ cao tầng, vật liệu xây dựng bê tông cốt “Khẩu”; cột cờ là nét sổ biến chữ Khẩu thép, nhôm kính, đề cao giá trị công năng, thành chữ “Trung”; cuối cùng ở bốn hàng sử dụng chi tiết cấu tạo ô văng, lam che cột giữa, các mái đưa ra và cột ốp gỗ dưới nắng và hành lang phù hợp với khí hậu sảnh tạo thành chữ “Hưng”. nhiệt đới ẩm. Kiến trúc mặt đứng công trình được Tuy nhiên, điểm đặc biệt là “kiến trúc phân làm ba mảng đặc – rỗng – và đặc hiện đại nhiệt đới” ở Sài Gòn đã được các phần nào lặp lại bố cục Dinh Norodom kiến trúc sư người Việt kết hợp khá nhuần trước đây, tuy nhiên, cũng có thể gợi nhớ nhuyễn giữa các yếu tố kỹ thuật hiện đại đến bóng dáng của ngôi nhà ba gian hai phương Tây và văn hóa phương Đông, khai chái cổ truyền, tương ứng với các khu chức thác các nét đặc trưng kiến trúc truyền năng bên trong. Tầng trệt được thiết kế cửa thống trong công trình. Sự hòa hợp giữa kính rộng lớn nhằm đưa cây xanh, mặt kiến trúc, con người và thiên nhiên đã làm nước lồng vào công trình một cách tối đa. cho các công trình này thật sự trở thành Hình ảnh nổi bật trên mặt đứng là bức “rèm những tác phẩm đương thời đáng được trân hoa đá” độc đáo, tên gọi của tác giả dành trọng. cho tác phẩm của mình. Vì mặt đứng công 2. GIÁ TRỊ VÀ ĐẶC TRƯNG KIẾN trình quay hướng Đông – Bắc, nên để có TRÚC NHIỆT ĐỚI SÀI GÒN nhiều ánh sáng tự nhiên mà vẫn hạn chế Nói đến công trình kiến trúc tiêu biểu được tia bức xạ mặt trời, tác giả đã khéo thời kỳ này, không thể không nhắc đến léo kết hợp vật liệu kỹ thuật của phương Dinh Độc Lập do kiến trúc sư Ngô Viết Tây với quan niệm thẩm mỹ truyền thống 57 TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG Số 01 / 2017 sáng tạo nên hình ảnh bức rèm khiến người ta liên tưởng đến những hình tượng con Vào năm 1972, công trình Thư viện tiện hay các dóng trúc vốn là biểu tượng Quốc gia (Thư viện Khoa học tổng hợp của người quân tử trong quan niệm của hiện nay) do Nguyễn Hữu Thiện và Bùi người phương Đông. Chúng đem lại cảm Quang Hạnh thiết kế được xây dựng xong. giác rất đỗi thân quen đối với người Việt Công trình nằm ở vị trí khá đắc địa tại Nam. Phía trong bức rèm hoa là hiên rộng trung tâm thành phố, đối diện với Dinh Gia thoáng chạy dài, tràn ngập ánh sáng như Long cũ – nay là Bảo tàng Cách mạng gợi nhớ tới cái hiên trong kiến trúc nhà ở thành phố – ở góc đường Nam Kỳ Khởi dân gian. Nghĩa và Lý Tự Trọng ngày nay. Các không gian trong nhà được tác giả Các tác giả đã tổ hợp hình khối công tạo dựng theo nguyên tắc không gian mở trình theo chủ nghĩa công năng bằng cách thông thoáng tự nhiên nhằm khai thác cảnh tạo ra hai khối có dáng hình học dứt khoát quan xung quanh và cũng để phù hợp với rõ ràng nhưng đã khéo léo sắp xếp chúng khí hậu nơi đây. Ngay cả giải pháp cách tương phản nhau. Khối nằm ngang là các nhiệt cho mái cũng được quan tâm. Mái có phòng đọc và khối đứng là kho sách, cùng cấu tạo sàn hai lớp, bên dưới là lớp bê tông với giải pháp mặt đứng một khối đặc và chịu lực, bên trên là các tấm đan chống một khối rỗng đem lại hiệu ứng thị giác bất nóng đặt trên gối gạch cách sàn 40cm, ngờ và ấn tượng. Mặc dù đây là thủ pháp chính nhờ lớp đệm không khí đối lưu ở mà chúng ta thường bắt gặp trong một số giữa nên giữ cho nhiệt độ trong nhà lúc nào công trình hiện đại phương Tây, tuy nhiên cũng mát mẻ. Đồng thời trong công trình sử ở đây các tác giả đã thể hiện sự nhất quán dụng một số vật liệu đặc thù như đá rửa, đá từ nội dung đến hình thức một giải pháp mài để tô tường, chẳng thế mà có người đặt kiến trúc thích nghi với điều kiện khí hậu Dinh Độc Lập vào loại “kiến trúc nhiệt đới nhiệt đới ẩm lắm nắng nhiều mưa. Đồng tạo nên sắc thái Sài Gòn trong tổng thể thời các tác giả cũng đã biết kết hợp nhuần chung của kiến trúc đương đại Việt Nam”. nhuyễn giữa các yếu tố thẩm mỹ phương Tây và yếu tố truyền thống của Việt Nam tạo dựng nên một công trình mang sắc thái độc đáo. Đó là cách xử lý kiến trúc mặt đứng kho sách bằng các mảng tường đặc chạy dài theo phương vị ngang, tượng trưng cho những quyển sách xếp chồng lên nhau và chỉ chừa lại những khe cửa sổ nhỏ vừa đủ để lấy ánh sáng, nhằm tránh các tia nắng chiếu trực tiếp làm vàng ố các tư liệu bên trong. Hay như hình ảnh ngôi nhà sàn được Rèm hoa đá Dinh Độc Lập cách điệu đứng trên hồ nước trong bố cục 58 TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG Nguyễn Khởi hình khối mặt đứng công trình, sàn tầng trệt trệt thoáng mát do việc dùng hệ khung chịu được nâng cao khỏi mặt đất đem lại cảm lực nên tạo được nhiều khoảng trống kết giác gần gũi thích thú nhưng không làm hợp với các sân trong phủ đầy cây xanh mất đi sự bề thế của ngôi nhà. Do công hoặc hồ nước tạo nên sự liên kết chặt chẽ trình quay hướng Tây Bắc – Đông Nam giữa các không gian trong và ngoài nhà. nên việc sử dụng bức tường hoa trên mặt Với giải pháp bố cục tổng mặt bằng theo đứng khối phòng đọc là khá hợp lý, vừa kiểu phi tập trung đã tạo nên các hành lang chống được bức xạ mặt trời vừa tạo được thông gió tốt giữa các khối nhà đứng gần sự thông thoáng cho hành lang và các nhau, trong đó khối nội trú cao 11 tầng phòng ốc bên trong. Đặc biệt ở đây các tác sáng sủa thoáng mát có thể phục vụ đến giả đã hiện đại hóa các yếu tố kiến trúc 600-700 giường bệnh. truyền thống để tạo ra các họa tiết mang tính trang trí vô cùng biểu cảm, đem lại sự thành công mỹ mãn. Công trình gây được ấn tượng mạnh mẽ, khó quên chính là nhờ bức tường hoa này. Công trình không còn là một khối hình hộp đồng nhất mà đã sử dụng nhiều yếu tố của kiến trúc gỗ truyền thống như cột, dầm, công xôn, mái đưa vươn ra khỏi tường nhà, thậm chí những bề mặt trơ trụi quen thuộc Bệnh viện Chợ Rẫy Thành phố Hồ Chí Minh của những mảng tường lớn theo phong cách kiến trúc hiện đại cũng được xử lý Nhờ có hệ kết cấu khung chịu lực bằng vật liệu đá rửa kẻ gioăng khít và được ngoài bọc bê tông nên công trình có khả trang trí phù điêu rồng phượng. Hình khối năng chống cháy cao, cùng với việc sử và các chi tiết cho thấy tính chất Việt hóa dụng vách ngăn nhẹ cho phép có thể thay cũng như nhiệt đới hóa kiến trúc hiện đại ở đổi không gian tùy theo yêu cầu công năng Thư viện Khoa học tổng hợp đã đạt tới đỉnh của từng thời kỳ. cao. Kiến trúc mặt đứng công trình được Bệnh viện Chợ Rẫy được khởi công phân vị theo phương ngang bởi các dãy vào tháng 8-1971 và hoàn thành vào tháng hành lang hoặc lôgia kết hợp với những 6-1974 do chính phủ Nhật tài trợ dưới dạng lam chống nắng bằng nhôm thanh mảnh tạo bồi thường chiến tranh và đã trở thành một nên các bóng đổ sâu trên tường làm cho bệnh viện có quy mô lớn nhất Đông Nam Á kiến trúc các khối nhà có cảm giác nhẹ thời bấy giờ. nhàng, thoáng đãng hơn. Đây là một công trình thể hiện rõ nhất Cho đến nay công trình vẫn phù hợp phong cách kiến trúc hiện đại đã được nhiệt với nhu cầu sử dụng mới trong đô thị, vẫn đới hóa một cách khá thành công với những giữ được sự vận hành tốt và khả năng thích nét đặc trưng cơ bản như: mặt bằng tầng ứng với khí hậu nhiệt đới của Sài Gòn. 59 TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG Số 01 / 2017 Có thể điểm thêm một công trình khác nữa, đó là Trường Đại học Y dược. Nằm trong một khuôn viên rộng lớn, với kiểu bố cục phân tán nhưng các khối nhà lại được gắn kết với nhau nhờ các dãy hành lang có mái che cả ba tầng nhà, nên sự lưu thông giữa các khối chức năng khá thuận lợi. Cũng chính nhờ kiểu bố cục này mà công trình gắn kết một cách hữu cơ với những khu vườn, cây xanh, mặt nước, len lỏi trong khuôn viên tạo nên một không khí tươi mát, làm dịu bớt cái nắng gay gắt của khí hậu nhiệt đới phương Nam, đồng thời cũng thể hiện sự vận dụng các nguyên lý của trường phái kiến trúc hữu cơ mà các bậc thầy như Frank Lloyd Wright, Alvar Aalto, Richards Neutra đã đề xướng. Mặc dù có sự hạn chế của những hình khối vuông vức, nhưng do cách tạo ra mặt bằng phóng khoáng, do cách giải quyết không gian một cách linh hoạt nên đã kết hợp được khá chặt chẽ giữa các không gian trong và ngoài nhà, giữa các công trình kiến trúc với thiên nhiên một cách hài hòa, sinh động. Công trình Trường Đại học Y dược là một ví dụ rất thành công về giải pháp chống các tia bức xạ mặt trời. Đối với các mặt nhà quay hướng Đông và Tây, hệ thống lam đứng và dày kết hợp với hành lang đã được sử dụng. Còn đối với các mặt nhà hướng Nam và Bắc thì sử dụng Trường Đại học Y dược: Các khối nhà giải pháp hành lang kết hợp hệ thống lam được kết nối nhờ các dãy hành lang có mái hỗn hợp trên cao. che cả ba tầng nhà, nên sự lưu thông giữa Nhìn chung kiến trúc công trình các khối chức năng khá thuận lợi và gắn Trường Đại học Y dược có sự thống nhất kết một cách hữu cơ với những khu vườn, cao nhờ sử dụng giải pháp hệ thống hành cây xanh, mặt nước. Đây là công trình lang rộng thoáng kết hợp với các dạng lam, thành công về giải pháp chống các tia bức cầu thang xương cá, tường trắng đá rửa nổi xạ mặt trời. bật trên nền xanh của cây cối miền nhiệt 60 TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG Nguyễn Khởi đới, tất cả tạo nên một phong cách “kiến người, các công trình trong giai đoạn này trúc nhiệt đới Sài Gòn” rất đặc trưng. thật sự đã đặt được nền móng vững chắc 3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ cho các bước tiếp theo của nền kiến trúc Mặc dù chỉ đơn cử một số ví dụ tiêu đương đại Việt Nam. biểu trong bức tranh tổng thể của kiến trúc Để có thể rút ra những bài học hữu ích đô thị Sài Gòn giai đoạn 1954 – 1975, cho các kiến trúc sư ngày nay tham khảo, nhưng cũng cho chúng ta hình dung ra nền cần thiết phải có những công trình nghiên kiến trúc Sài Gòn giai đoạn này đã có một cứu sâu hơn, toàn diện hơn nhằm làm rõ bước tiến vượt bậc, vừa thích ứng với khí hơn những giá trị về các mặt xã hội cũng hậu nhiệt đới vừa đáp ứng được nhu cầu lối như nghệ thuật kiến trúc và làm khơi dậy sống đô thị mới của người dân nơi đây. những nhận thức đúng đắn đối với những Mỗi khi nhắc đến giai đoạn này, ai cũng thành quả đã một thời được làm nên bởi đều tự hào về một nền kiến trúc có tên gọi những bàn tay Việt và trí tuệ Việt. Để rồi chung là phong cách kiến trúc “hiện đại trong bối cảnh hội nhập hôm nay, các kiến nhiệt đới hóa”, một danh xưng được nhiều trúc sư sẽ tìm được hướng đi đúng đắn nhà nghiên cứu quốc tế ưu ái dành tặng. trong các sáng tác của mình nhằm đạt đến Với sự kết hợp khá nhuần nhuyễn giữa tính mục tiêu tạo dựng một nền kiến trúc hiện hiện đại và tính dân tộc trong kiến trúc, đại mà vẫn có bản sắc riêng. giữa các yếu tố kiến trúc, khí hậu và con TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Trần Thị Thu Hằng (2002), Tích hợp văn hóa Đông Tây trong kiến trúc của Ngô Viết Thụ, Luận văn Thạc sĩ Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh. 2. Nguyễn Thị Việt Anh (2009), Dinh Độc Lập từ góc nhìn văn hóa, Luận văn thạc sĩ văn hóa học - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. 3. Nguyễn Văn Tất (12/2012), Một góc quý của Sài Gòn, Tạp chí Kiến trúc và Đời sống số 1-2. Ngày nhận bài: 08-11-2016. Ngày biên tập xong: 22-11-2016. Duyệt đăng: 15/12/2016 61
File đính kèm:
kien_truc_nhiet_doi_sai_gon.pdf