Hoạt động nghiên cứu khoa học của viện Khoa học Lao động và xã hội - Số 16
Trong công tác nghiên cứu nói
chung và đặc biệt nghiên cứu về khoa
học lao động và xã hội nói riêng, dãy số
liệu hiện trạng là cơ sở cho việc phân
tích bản chất và dự báo xu thế theo quy
luật vận động của hiện tượng/ sự vật
phát triển trong tương lai. Các dạng số
liệu thường gặp bao gồm: lực lượng lao
động theo độ tuổi, thu nhập lao động
theo trình độ văn hóa, cơ cấu chi tiêu
theo mức sống, việc làm theo mức tăng
trưởng đầu tư, lũy kế bảo hiểm theo
thời gian làm việc, tai nạn lao động
theo mức độ trang bị bảo hộ Tuy
nhiên, trong khảo sát, quan trắc và thu
thập số liệu hiện trạng, chúng ta thường
vấp phải vấn đề thiếu số liệu và số liệu
có không đồng bộ giữa các chỉ tiêu, dẫn
đến tình trạng không so sánh và phân
tích được một cách đầy đủ. Vì vậy, ở
mức độ ít nhiều, đại đa số các trường
hợp vận dụng kỹ thuật nội suy là cần
thiết, cho phép trợ giúp khắc phục được
những thiếu sót về số liệu.
Cơ sở của kỹ thuật nội suy trong
phạm vi ở đây được xây dựng trên cơ
sở là quy luật của số lớn luôn vận động
có tính kế thừa một cách tuần tự không
có đột biến trong một giai đoạn cụ thể.
Mặc dù, sự vận động của các hiện
tượng/sự vật diễn ra muôn hình muôn
vẻ, khó có một hàm số nào biểu diễn
được cả vòng đời của nó. Tuy nhiên,
trong mỗi một giai đoạn cụ thể, sự vận
động này chỉ cần một hàm tuyến tính
hoặc hàm luỹ thừa bậc hai là có thể đủ
để miêu tả được
Tóm tắt nội dung tài liệu: Hoạt động nghiên cứu khoa học của viện Khoa học Lao động và xã hội - Số 16
![Hoạt động nghiên cứu khoa học của viện Khoa học Lao động và xã hội - Số 16 Hoạt động nghiên cứu khoa học của viện Khoa học Lao động và xã hội - Số 16](https://s1.tailieubachkhoa.net/rl6k7x3q9zfh00j8/thumb/2022/01/01/hoat-dong-nghien-cuu-khoa-hoc-cua-vien-khoa-hoc-lao-dong-va_go4CO50WZc.jpg)
Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc cña viÖn Khoa häc Lao ®éng vµ x· héi Số 16 Tháng 6 năm 2008 NỘI DUNG I. Trao đổi về phương pháp và công cụ nghiên cứu 1. Kỹ thuật nội suy trong công tác nghiên cứu - Nguyễn Đức Hùng 2. Duy trì tốc độ tăng năng suất lao động nhanh hơn tốc độ tăng tiền lương là yếu tố đảm bảo cho sản xuất phát triển bền vững - TS. Nguyễn Quang Huề II. Kết quả nghiên cứu 1. Bàn về định hướng điều chỉnh quá trình đô thị hóa thời kỳ đến 2020 nhìn từ góc độ lao động - TS. Nguyễn Hữu Dũng 2. Lao động nông thôn: Thực trạng, cơ hội và thách thức - Th.s. Nguyễn Thị Lan 3. Chuyển đổi việc làm và bất bình đẳng thu nhập của người lao động ở Việt Nam - Dương Tuấn Cương IV. Kinh nghiệm quốc tế 1. Tác động của gia nhập tổ chức thương mại thế giới (WTO) tới việc làm, thu nhập và đời sống lao động nữ - Các kinh nghiệm quốc tế - Ths. Nguyễn Thị Bích Thúy 2. Cân đối thời gian làm việc và chăm sóc con của lao động nam tại Nhật Bản và nguyện vọng được dành thời gian để chăm sóc con (Hoàng Anh Thư - Trích dịch) IV. Giới thiệu tài liệu mới tr.3 tr.7 tr.10 tr.16 tr.23 tr.31 tr.37 tr.39 SCIENTIFIC RESEARCHES OF Institute of labour science and social affairs Vol. 16 June 2008 CONTENT I. Discussion on research approaches and instruments 1. Interpolation techniques in scientific research - Nguyễn Đức Hùng 2. Maintaining labor productivity growth rate to be higher than wage growth rate is the determinant of sustainable production development - Dr. Nguyễn Quang Huề II. Research results 1. Discussion on the guidelines for urbanization adjustment towards 2020 from the labor view point - Dr. Nguyễn Hữu Dũng 2. Rural labour: Current situation, opportunities and challenges - M.A. Nguyễn Thị Lan 3. Employment transition and income disparity of employees in Vietnam - Dương Tuấn Cương III. International experience 1. Impacts of WTO accession on employment, income and lives of female labor - International experiences - M.A. Nguyễn Thị Bích Thúy 2. The balance between employment and child nursing of male workers in Japan and their aspiration for working off to take care of their children (Hoàng Anh Thư - translating excerpts) IV. Introduction of new books Trao ®æi vÒ ph¬ng ph¸p vµ c«ng cô nghiªn cøu Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc - Sè 16/Th¸ng 6-2008 3 KỸ THUẬT NỘI SUY TRONG CÔNG TÁC NGHIÊN CỨU Nguyễn Đức Hùng Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Môi trường và Điều kiện Lao động Trong công tác nghiên cứu nói chung và đặc biệt nghiên cứu về khoa học lao động và xã hội nói riêng, dãy số liệu hiện trạng là cơ sở cho việc phân tích bản chất và dự báo xu thế theo quy luật vận động của hiện tượng/ sự vật phát triển trong tương lai. Các dạng số liệu thường gặp bao gồm: lực lượng lao động theo độ tuổi, thu nhập lao động theo trình độ văn hóa, cơ cấu chi tiêu theo mức sống, việc làm theo mức tăng trưởng đầu tư, lũy kế bảo hiểm theo thời gian làm việc, tai nạn lao động theo mức độ trang bị bảo hộ Tuy nhiên, trong khảo sát, quan trắc và thu thập số liệu hiện trạng, chúng ta thường vấp phải vấn đề thiếu số liệu và số liệu có không đồng bộ giữa các chỉ tiêu, dẫn đến tình trạng không so sánh và phân tích được một cách đầy đủ. Vì vậy, ở mức độ ít nhiều, đại đa số các trường hợp vận dụng kỹ thuật nội suy là cần thiết, cho phép trợ giúp khắc phục được những thiếu sót về số liệu. Cơ sở của kỹ thuật nội suy trong phạm vi ở đây được xây dựng trên cơ sở là quy luật của số lớn luôn vận động có tính kế thừa một cách tuần tự không có đột biến trong một giai đoạn cụ thể. Mặc dù, sự vận động của các hiện tượng/sự vật diễn ra muôn hình muôn vẻ, khó có một hàm số nào biểu diễn được cả vòng đời của nó. Tuy nhiên, trong mỗi một giai đoạn cụ thể, sự vận động này chỉ cần một hàm tuyến tính hoặc hàm luỹ thừa bậc hai là có thể đủ để miêu tả được (Hình dưới) Khi xác định trong một khoảng, dãy số liệu chỉ có thể ở dạng tuyến tính hoặc lũy thừa bậc hai thì bài toán sẽ trở nên đơn giản hơn, vì đặc tính của hai loại hàm này có điểm chung giống nhau là đạo hàm cấp hai của nó là một hằng số. Điều này có nghĩa là dù là phương trình tuyến tính hay lũy thừa bậc hai đều có thể diễn giải bằng một phương trình như sau: (Y0-Y1) – (Y1-Y2)= (Y1-Y2) – (Y2-Y3) = (Y2-Y3) – (Y3-Y4) = = Hằng số. Trao ®æi vÒ ph¬ng ph¸p vµ c«ng cô nghiªn cøu Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc - Sè 16/Th¸ng 6-2008 4 Giả định rằng, tại vị trí (x) giá trị Yx bị thiếu nằm trong dãy số liệu sẵn có từ 0 đến n, phương trình trên sẽ được viết dưới dạng: i n i ix YaY 0 * Trong đó: Yx là giá trị cần tìm; Yi là giá trị số liệu thứ i của dãy số liệu sẵn có trong khoảng chứa Yx; n là số số liệu trong dãy dựa vào để nội suy; ai là hệ số nội suy phụ thuộc vào giá trị tại vị trí thứ i. Từ trên thấy rằng, hệ số phụ thuộc ai tại vị trí (i) cụ thể sẽ có cùng một giá trị như nhau bất kể của dãy số phân bố theo hàm tuyến tính hay hàm lũy thừa bậc hai, hệ số này chỉ khác nhau khi vị trí (i) thay đổi. Vấn đề tiếp đến là phải xác định cần có tối thiểu bao nhiêu số liệu sẵn có để giảm thiểu số phép tính nhưng vẫn đảm bảo việc nội suy chính xác chung cho cả hàm tuyến tính và hàm lũy thừa bậc hai. Thông thường qua ba điểm có thể khẳng định dãy số đó là tuyến tính hay phi tuyến, còn qua 4 điểm sẽ xác định được cụ thể dạng của hàm lũy thừa bậc hai, như vậy n=4 là đủ. Để minh họa, giả định trong một khoảng sẵn có 4 số liệu, gồm: Y0, Y1, Y3 và Y4 nhưng thiếu số liệu của Y2 và nó cần được nội suy để hoàn tất tập hợp số liệu. Rõ ràng Y2 phụ thuộc trước hết vào giá trị kề sát ngay trước (Y1) và sau nó (Y3), tiếp đến là hai giá trị (Y0 và Y4) kế tiếp hai giá trị kề sát nó. Tác dụng của chúng là, tập hợp 2 giá trị kề sát (Y1 và Y3) cho biết mức độ lân cận của giá trị Y2, tập hợp hai giá trị phía trước (Y0 và Y1) cho xu thế của quá khứ trước thời điểm đang cần tìm, và hai giá trị phía sau (Y3 và Y4) cho biết xu hướng của giai đoạn sau thời điểm đang cần tìm. Về trực quan, khi đó ta có thể ước đoán giá trị của Y2 ở trong khoảng nào (Hình dưới). Kỹ thuật nội suy không chỉ dừng ở sự ước lượng trong một khoảng có thể mà phải tìm ra mối quan hệ chính xác giữa giá trị còn thiếu với các giá trị sẵn có. Dựa vào đặc tính đạo hàm cấp 2 của hai loại hàm đã nêu và dãy số liệu sẵn có tối thiểu cần thiết, các bộ hệ số nội suy cho từng vị trí bị thiếu số liệu được Trao ®æi vÒ ph¬ng ph¸p vµ c«ng cô nghiªn cøu Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc - Sè 16/Th¸ng 6-2008 5 tìm ra nhờ vào việc lập và giải hệ 4 phương trình. Ở đây không đi sâu vào thuật toán và cách giải mà trọng tâm chỉ muốn cung cấp các kết quả đã tìm ra để dùng chúng áp dụng trong công việc. Trong thực tế, các dạng thiếu số liệu rất khác nhau. Điển hình theo thời gian, số liệu thiếu có thể trong dãy số hàng năm (cách 1), có thể trong dãy số điều tra định kỳ 2 năm (cách 2) hoặc 5 năm (cách 5) Trong phạm vi bài này, xin đưa ra một số bảng kết quả đã tính được về các bộ hệ số nội suy để đáp ứng cho những trường hợp cơ bản như vậy. a. Số thiếu trong dãy số cách đều là 1: Các số cận đầu của 4 số liệu có sẵn được tính như sau: Yn = a*Y(n-1) + b*Y(n+1) + c*Y(n+2) + d*Y(n+3) Các số giữa có 2 số kề trước và 2 số kề sau có công thức chung là: Yn = a*Y(n-2) + b*Y(n-1) + c*Y(n+1) + d*Y(n+2) Các số cận cuối có 4 số liệu có sẵn được tính như sau: Yn = a*Y(n-3) + b*Y(n-2) + c*Y(n-1) + d*Y(n+1) Tổng hợp khái quát hệ số nội suy được trình bày trong bảng 1. Bảng 1 - Hệ số nội suy cách đều 1 Số nội suy Hệ số nội suy, phụ thuộc Đặc tính Cụ thể Y0 Y1 Y2 Y3 Y4 Số cận đầu Y1 +0.34 +0.96 -0.28 -0.02 Các số giữa Y2 -1/6 +2/3 +2/3 -1/6 Số cận cuối Y3 -0.02 -0.28 +0.96 +0.34 b. Số thiếu trong dãy số cách đều là 2: Các số cận đầu có 4 số liệu có sẵn được tính như sau: Yn = a*Y(n-1) + b*Y(n+1) + c*Y(n+3) + d*Y(n+5) Các số giữa có 2 số kề trước và 2 số kề sau có công thức chung là:: Yn = a*Y(n-3) + b*Y(n-1) + c*Y(n+1) + d*Y(n+3) Các số cận cuối có 4 số liệu có sẵn được tính như sau: Yn = a*Y(n-5) + b*Y(n-3) + c*Y(n-1) + d*Y(n+1) Tổng hợp khái quát hệ số nội suy được trình bày trong bảng 2. Bảng 2 - Hệ số nội suy cách đều 2 Số nội suy Hệ số nội suy, phụ thuộc Đặc tính Cụ thể Y0 Y2 Y4 Y6 Số cận đầu Y1 +0.3625 +0.7875 -0.1625 +0.0125 Các số giữa Y3 -0.0625 +0.5625 +0.5625 -0.0625 Số cận cuối Y5 +0.0125 -0.1625 +0.7875 +0.3625 Trao ®æi vÒ ph¬ng ph¸p vµ c«ng cô nghiªn cøu Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc - Sè 16/Th¸ng 6-2008 6 c. Số thiếu trong dãy số cách đều là 5: Phương pháp và công thức tính tương tự như hai mục trên. Lưu ý rằng các số thiếu ở đây là một tập hợp 4 số liên tiếp cần tìm giữa dải số liệu sẵn có cách đều là 5. Tổng hợp khái quát bộ hệ số nội suy được trình bày trong bảng 3. Bảng 3 - Hệ số nội suy cách đều 5 Số nội suy Hệ số nội suy, phụ thuộc Đặc tính Cụ thể Y0 Y5 Y10 Y15 Các số khoảng cận đầu Y1 +0.71 +0.39 -0.11 0.01 Y2 +0.47 +0.67 -0.15 0.01 Y3 +0.27 +0.87 -0.15 0.01 Y4 +0.11 +0.99 -0.11 0.01 Các số khoảng giữa Y6 -0.04 +0.84 +0.24 -0.04 Y7 -0.06 +0.66 +0.46 -0.06 Y8 -0.06 +0.46 +0.66 -0.06 Y9 -0.04 +0.24 +0.84 -0.04 Các số khoảng cận cuối Y11 0.01 -0.11 +0.99 +0.11 Y12 0.01 -0.15 +0.87 +0.27 Y13 0.01 -0.15 +0.67 +0.47 Y14 0.01 -0.11 +0.39 +0.71 Tóm lại, sử dụng kỹ thuật nội suy sẽ cho phép tính ra được số liệu cần tìm do bản thân những số đó còn thiếu thuộc một tổ hợp nhóm nào đó. Kỹ thuật này chuyển hóa việc tính toán về các phép tính đơn giản dựa vào những số liệu sẵn có, sử dụng chung một loại công thức bất kể đó là dạng tuyến tính hay phi tuyến, làm dễ dàng cho người sử dụng. Mặc dù vậy kết quả đem lại là một dải số liệu có tính logic cao nên chúng là phương tiện đắc lực hỗ trợ rất hiệu quả cho công việc nghiên cứu và phân tích. Hơn thế nữa, dựa vào kỹ thuật này người ta có thể cân nhắc tính toán hiệu quả của khoảng cách định kỳ điều tra thu thập số liệu. Thay vì chi phí nguồn lực hàng năm và sự nhàm chán mà có thể dẫn đến số liệu thu thập kém chất lượng, người ta có thể nới rộng khoảng định kỳ đến mức cho phép và tập trung nhân lực vật lực cho mỗi đợt điều tra thu thập để có cơ sở dữ liệu chính xác hơn, kết hợp với kỹ thuật nội suy sẽ có được bộ số liệu hoàn chỉnh và đáng tin cậy. Trao ®æi vÒ ph¬ng ph¸p vµ c«ng cô nghiªn cøu Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc - Sè 16/Th¸ng 6-2008 7 Duy tr× tèc ®é t¨ng n¨ng suÊt LAO ®éng nhanh h¬n tèc ®é t¨ng tiÒn l¬ng lµ yÕu tè ®¶m b¶o cho s¶n xuÊt ph¸t trIÓn bÒn v÷ng TS. NguyÔn Quang HuÒ Phòng nghiên cứu Quan hệ Lao động N¨ng suÊt lao ®éng (NSL§) lµ mét chØ tiªu hiÖu qu¶ quan träng thÓ hiÖn kÕt qu¶ ho¹t ®éng s¶n xuÊt cã Ých cña con ngõ¬i trong mét ®¬n vÞ thêi gian nhÊt ®Þnh. Theo kh¸i niÖm truyÒn thèng, n¨ng suÊt lao ®éng ph¶n ¸nh hiÖu qu¶ sö dông lao ®éng sèng trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ ®îc biÓu hiÖn b»ng sè lîng s¶n phÈm s¶n xuÊt trong mét ®¬n vÞ thêi gian lao ®éng hoÆc b»ng lîng thêi gian hao phÝ ®Ó s¶n xuÊt ra mét ®¬n vÞ s¶n phÈm. Quan ®iÓm vÒ n¨ng suÊt nµy lµ híng theo ®Çu vµo cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, cha ph¶n ¸nh ®îc hiÖu qu¶ kinh tÕ cña lao ®éng mét c¸ch ®Çy ®ñ. Theo Uû ban n¨ng suÊt thuéc Héi ®ång n¨ng suÊt Ch©u ¢u: "Tæng qu¸t mµ nãi n¨ng suÊt lµ mét tr¹ng th¸i t duy. Nã lµ th¸i ®é nh»m t×m kiÕm ®Ó c¶i thiÖn nh÷ng g× ®ang tån t¹i. Cã mét sù ch¾c ch¾n r»ng, con ngêi ngµy h«m nay cã thÓ lµm viÖc tèt h¬n ngµy h«m qua vµ ngµy mai tèt h¬n ngµy h«m nay. H¬n n÷a, nã ®ßi hái nh÷ng cè g¾ng phi thêng kh«ng ngõng ®Ó thÝch øng víi c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ trong nh÷ng ®iÒu kiÖn lu«n lu«n thay ®æi, lu«n øng dông nh÷ng lý thuyÕt vµ ph¬ng ph¸p míi. §ã lµ mét sù tin tëng ch¾c ch¾n trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña loµi ngêi". Víi kh¸i niÖm nµy NSL§ ®îc thÓ hiÖn qua c¸c ®Æc trng c¬ b¶n sau: - N¨ng suÊt ®îc hiÓu réng h¬n, nã nh mét chØ tiªu tæng hîp ph¶n ¸nh hiÖu qu¶ kinh tÕ - x· héi. Kh¸i niÖm nµy ®ßi hái ph¶i cã sù kÕt hîp hµi hoµ gi÷a t¨ng n¨ng suÊt víi lîi Ých x· héi vµ chØ ra mèi quan hÖ chÆt chÏ gi÷a n¨ng suÊt, chÊt lîng cuéc sèng, viÖc lµm vµ sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng; - Quan niÖm niÖm nµy ®ßi hái mèi quan hÖ t¬ng ®ång gi÷a lîi Ých ngêi lao ®éng - doanh nghiÖp - ngêi tiªu dïng; - T¸c ®éng tæng hîp cña NSL§ lµ hoµn thiÖn chÊt lîng cuéc sèng cña con ngêi; - Lîi Ých tõ NSL§ ®îc ph©n chia tèt h¬n cho chñ së h÷u, ngêi lao ®éng vµ kh¸ch hµng; - VÒ mÆt lîng, n¨ng suÊt vÉn lµ mèi quan hÖ gi÷a ®Çu vµo vµ sè lîng, chÊt lîng ®Çu ra. N¨ng suÊt lµ mét hµm sè cña lao ®éng, c«ng nghÖ, vèn, n¨ng lùc ®Çu t, quy m« s¶n xuÊt, sö dông c«ng suÊt m¸y mãc thiÕt bÞ s¶n xuÊt, vµ rÊt nhiÒu nh©n tè kh¸c, nh»m tho¶ m·n ®îc nhu cÇu cña c¸c ®èi tîng cã liªn quan ®Õn qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ tiªu dïng s¶n phÈm. Mèi quan hÖ gi÷a NSL§ vµ tiÒn l¬ng lµ mét chØ sè rÊt c¬ b¶n vµ lµ thíc ®o hiÖu qu¶ sö dông lao ®éng cña doanh nghiÖp. VÒ nguyªn t¾c, tèc ®é t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng b×nh qu©n ph¶i lín h¬n tèc ®é t¨ng tiÒn l¬ng b×nh qu©n. Nguyªn t¾c nµy ®îc quyÕt ®Þnh bëi c¸c yªu cÇu sau: Trao ®æi vÒ ph¬ng ph¸p vµ c«ng cô nghiªn cøu Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc - Sè 16/Th¸ng 6-2008 8 Thø nhÊt, do yªu cÇu t¨ng cêng kh¶ n¨ng c¹nh tranh. Kh¶ n¨ng c¹nh tranh cña s¶n phÈm ®îc thÓ hiÖn th«ng qua tæng møc chi phÝ lao ®éng b×nh qu©n cho mét ®¬n vÞ s¶n phÈm (ULC). N©ng cao NSL§ sÏ cho phÐp gi¶m chi phÝ b×nh qu©n cho mét ®¬n vÞ s¶n phÈm: Tæng chi phÝ lao ®éng ULC = (1) Tæng s¶n phÈm Tõ c«ng thøc (1) chia c¶ tö sè vµ mÉu sè cho sè lao ®éng b×nh qu©n ta cã: Tæng chi phÝ lao ®éng/ Tæng sè lao ®éng Møc tiÒn l¬ng b/q ULC = = Tæng s¶n phÈm/ Tæng sè lao ®éng NSL§ Tõ ®©y, chóng ta cã thÓ suy ra: Tèc ®é t¨ng ULC = Tèc ®é t¨ng tiÒn l¬ng - Tèc ®é t¨ng NSL§ (2) §Ó t¨ng tÝnh c¹nh tranh, n©ng cao hiÖu qu¶ s¶n xuÊt th× tèc ®é t¨ng chi phÝ lao ®éng/ s¶n phÈm ph¶i nhá h¬n kh«ng (< 0). §iÒu nµy cã nghÜa lµ: Tèc ®é t¨ng NSL§ > Tèc ®é t¨ng tiÒn l¬ng Thø hai, do NSL§ chØ lµ mét bé phËn cña tæng n¨ng suÊt chung. T¨ng NSL§ mét mÆt cã sù ®ãng gãp cña ngêi lao ®éng nh n©ng cao tr×nh ®é lµnh nghÒ; n©ng cao kiÕn thøc, tæ chøc kû luËt, s¸ng t¹o... MÆt kh¸c, NSL§ c¸ nh©n vµ x· héi t¨ng lªn cßn do c¸c nh©n tè kh¸ch quan kh¸c ®a l¹i nh ¸p dông kü thuËt tiªn tiÕn míi, sö dông hîp lý tµi nguyªn thiªn nhiªn... Nh vËy, tèc ®é t¨ng NSL§ lµ yÕu tè kh¸ch quan, ®ßi hái ph¶i lín h¬n tèc ®é t¨ng tiÒn l¬ng b×nh qu©n. Thø ba, do yªu cÇu cña tÝch luü. Yªu cÇu vÒ tèc ®é t¨ng tiÒn l¬ng b×nh qu©n nhá h¬n tèc ®é NSL§ ®éng b×nh qu©n cßn thÓ hiÖn ë mèi quan hÖ gi÷a ®Çu t vµ tiªu dïng. Hai yÕu tè c¬ b¶n ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ lµ t¨ng sè thêi gian lµm viÖc vµ t¨ng NSL§ th«ng qua viÖc t¨ng cêng c¬ së vËt chÊt kü thuËt. §iÒu ®ã còng cã nghÜa lµ s¶n phÈm lµm ra kh«ng ph¶i ®em tiªu dïng hÕt ®Ó n©ng cao tiÒn l¬ng cho ngêi lao ®éng mµ nhµ s¶n xuÊt ph¶i trÝch l¹i mét phÇn ®Ó tÝch luü ®Çu t t¸i s¶n xuÊt më réng. Lý thuyÕt vµ thùc tÕ chØ ra r»ng tèc ®é tÝch luü cµng cao th× tèc ®é ... n Độ và 20% lao động có trình độ làm việc trong ngành công nghiệp phần mềm ở các nước Châu Á và Châu Mỹ La tinh là lao động nữ. Mặc dù lao động nữ chiếm tỷ trọng khá cao trong nhiều ngành dịch vụ, tuy nhiên, một phần lớn trong số này đảm nhận các công việc có tiền lương thấp, bán thời gian, việc làm tạm thời. Rất ít lao động nữ có vị trí quản lý hoặc các vị trí cao cấp trong ngành này. Điều quan trọng là cần tăng cường đào tạo cho lao động nữ trong ngành dịch vụ để họ có cơ hội đảm 20 Dr. Biplove Choudhary, Dr. Parthapratim Pal and Ms. Ruchita Manghnani, WTO and GENDER Concerns in South Asia, The United Nations Development Fund for Women (UNIFEM) Kinh nghiÖm quèc tÐ Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc – Sè 16/ Th¸ng 6-2008 36 nhận các công việc có chất lượng hơn trong lĩnh vực dịch vụ. Theo một nghiên cứu khác của UNDP, UNIFEM, phụ nữ được coi là một bộ phận chủ yếu của lực lượng lao động dịch vụ. Tuy nhiên, khu vực dịch vụ lại có quy mô nhỏ, hẹp và không chính thức. Việc làm cho lao động nữ trong lĩnh vực này cũng thường không ổn định, tạm thời với tiền lương thấp và ít được hưởng lợi ích từ chế độ ưu đãi và phúc lợi xã hội. 4. Kinh nghiệm xây dựng chính sách: Theo Isabel Coche (2004), Dr. Biplove Choudhary, Dr. Parthapratim Pal and Ms. Ruchita Manghnani (2006): - Cần nghiên cứu ban hành các luật pháp và chính sách nhằm bảo vệ nhóm lao động nữ yếu thế, điều này đã được Tiến trình Bắc Kinh + 10 coi là một trong những hành động quan trọng - Cần có khuôn khổ thể chế chính sách và cơ chế thúc đẩy sự tiến bộ của phụ nữ và bình đẳng giới, bao gồm các chính sách về bình đẳng trong trả công lao động, về bảo trợ và an toàn xã hội, thừa kế và tiếp cận với đất đai, tín dụng và các nguồn lực khác. - Cần thiết phải xây dựng kế hoạch kết hợp giới và nâng cao năng lực cho các cơ quan của chính phủ, các Bộ/ngành có liên quan - Xây dựng hệ thống số liệu thống kê phục vụ cho công tác đánh giá tác động trên khía cạnh giới - Các quốc gia, vùng rất cần thiết phải tổ chức các nghiên cứu trường hợp về tác động của chính sách thương mại dưới góc độ giới, tìm hiểu các nhân tố và kênh tác động của chính sách thương mại tới quan hệ giới, bất bình đẳng giới. Trong các nghiên cứu cũng cần phần tích tác động của các hiệp định trong khuôn khổ WTO trong lĩnh vực/ngành có nhiều lao động nữ đang làm việc nông nghiệp, chế biến, dệt- may , dịch vụ,.. để xem xét những nhân tố bất bình giới? - Các quốc gia cần phân tích Ngân sách giành cho hoạt động thúc đẩy bình đẳng giới. Cần nghiên cứu phát hiện khoảng cách giữa những cam kết chính sách bình đẳng giới và tình hình thực hiện các chính sách này trong thực tế, cũng như thực tế phân bổ các nguồn lực tài chính, ngân sách về giới. Cần xem xét hiệu quả, tác động của ngân sách bình đẳng giới. - Cần thiết xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ trong nghiên cứu và hoạch chính sách về giới ở cấp quốc gia, cấp vùng và quốc tế. - Cần thiết thúc đẩy hoạt động tư vấn và đối thoại với các nhóm phụ nữ, tạo điều kiện để phụ nữ có tiếng nói trong các quyết định cơ bản ở các cấp. - Cần tăng cường nhận thức, hiểu biết của lao động nữ về những thách thức, những tác động tiêu cực của quá trình hội nhập, toàn cầu hóa tới phụ nữ, đặc biệt các nhóm phụ nữ yếu thế. Theo nghiên cứu của Marzia Fontana (2003), cần theo dõi các chỉ tiêu sau khi nghiên cứu tác động của WTO trên khía cạnh giới: - Thực trạng vai trò giới trong tái sản xuất xã hội, - Sự tham gia của lao động nữ và lao động nam vào các hoạt động kinh tế, - Cơ hội và khả năng của phụ nữ tham gia bình đằng với nam giới trong đàm phán và tiếp cận thị trường. Kinh nghiÖm quèc tÐ Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc – Sè 16/ Th¸ng 6-2008 37 Cân đối giữa thời gian làm việc và chăm sóc con của lao động nam tại Nhật Bản và nguyện vọng được dành thời gian để chăm sóc con Kazufumi Sakai Viện Chính sách Lao động và Đào tạo Nhật Bản 1. Mục đích bài viết Chương trình hỗ trợ người lao động trong cân đối giữa làm việc và chăm sóc con (các chương trình hỗ trợ cân đối giữa làm việc và chăm sóc con), tập trung nghiên cứu lao động nam là những người cũng cần phải dành thời gian cho việc chăm sóc con của họ. Ở Nhật Bản, có thể nói hầu như lao động nam không sử dụng chế độ nghỉ để chăm sóc con, do vậy không thể thực hiện việc phân tích trên những đối tượng này. Vì thế, mục đích của bài viết là phát hiện ra các nhân tố khuyến khích lao động nam nghỉ để chăm sóc con và tham gia vào việc chăm sóc con, sử dụng chế độ hỗ trợ cân đối giữa làm việc và chăm sóc con. 2. Những nỗ lực về chính sách của chính phủ và tình hình hiện nay về việc sử dụng chế độ nghỉ để chăm sóc con của lao động nam “Luật Nghỉ để chăm sóc con” của Nhật Bản có hiệu lực từ năm 1992. Theo Luật này, tất cả lao động nam và nữ trong các doanh nghiệp Nhật Bản đều được nghỉ để chăm sóc con. Do mức sinh đẻ giảm sút nghiêm trọng kể từ những năm 1990 nên “Luật nghỉ để chăm sóc con” được coi là một trong những biện pháp chủ yếu để khuyến khích sinh đẻ ở Nhật Bản. Dù Luật đã có hiệu lực nhưng trên thực tế thì dường như không có lao động nam nào sử dụng chế độ nghỉ để chăm sóc con. Thí dụ, trong năm tài chính 2005, tính chung khu vực nhà nước chỉ có 1,0% lao động nam đã sử dụng chế độ này và tỷ lệ này chỉ chiếm 0,5% trong các doanh nghiệp tư nhân. Như vậy, dường như chỉ phụ nữ làm việc thường xuyên mới là đối tượng của chế độ nghỉ để chăm sóc.21 Nghiên cứu này sử dụng dữ liệu từ “Điều tra về việc làm và đời sống” do Viện Chính sách Lao động và Đào tạo Nhật Bản (JILPT) thực hiện vào tháng 6 và tháng 7 năm 2005. Cuộc điều tra mẫu đã phỏng vấn ngẫu nhiên 4000 lao động nam và nữ ở độ tuổi từ 30 đến 54 để tìm hiểu nguyện vọng và phát hiện ra các nhân tố khuyến khích lao động nam hưởng chế độ nghỉ để chăm sóc con. Kết quả cuộc điều tra này cho thấy, số doanh nghiệp có “chế độ nghỉ để chăm sóc con” chiếm khoảng 40%, đây là một tỷ lệ tương đối cao. Những doanh nghiệp áp dụng một số loại hình hoặc biện pháp khác chiếm tỷ lệ dưới 10%. Khi được hỏi doanh nghiệp có chế độ nghỉ này hay không, hơn 45% lao động nam đã trả lời “trong doanh 21 Bài viết này không tập trung vào vấn đề nghỉ để chăm sóc gia đình. Tỷ lệ lao động nam nghỉ để chăm sóc gia đình chỉ là 0,02% trong các doanh nghiệp tư nhân. Kinh nghiÖm quèc tÐ Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc – Sè 16/ Th¸ng 6-2008 38 nghiệp không có chế độ này” hoặc “ không biết”. Điều này cho thấy một thực tế là rất nhiều lao động nam chưa biết đầy đủ về chế độ hỗ trợ cân đối giữa làm việc và chăm sóc con của Chính phủ. 3. Những phát hiện chính về chế độ hỗ trợ cân đối giữa làm việc và chăm sóc con Có thể nói rằng chế độ hỗ trợ cân đối giữa làm việc và chăm sóc con chưa thỏa mãn đầy đủ các yêu cầu của người lao động. Phần lớn lao động nam còn chưa biết hoặc chưa hiểu một cách đầy đủ về chế độ này. Chỉ có một tỷ lệ nhỏ lao động nam sử dụng chế độ nghỉ để chăm sóc con. Điều này khẳng định là rất hiếm lao động nam sử dụng chế độ nghỉ này hoặc họ chỉ tham gia vào việc chăm sóc con bằng cách điều chỉnh thời giờ làm việc ở mức độ nào đó mà thôi. Trên thực tế, có khoảng 40% số lao động nam đã nghỉ việc để chăm sóc con khi con của họ ốm đau. Điều đó cho thấy, lao động nam nghỉ việc để chăm sóc con nhỏ là cần thiết. Vấn đề quan trọng là các doanh nghiệp cần đáp ứng nhu cầu này bằng cách sử dụng chế độ hỗ trợ cân đối giữa công việc và chăm sóc con nhỏ. Áp dụng mạnh mẽ chế độ này sẽ làm cho lao động nam tham gia nhiều hơn vào công việc chăm sóc con nhỏ bằng cách sử dụng chế độ nghỉ để chăm sóc con và các chế độ khác. 4. Nguyện vọng được hưởng chế độ nghỉ làm việc để chăm sóc con Có khoảng 30% số lao động nam mong muốn được hưởng chế độ nghỉ để chăm sóc con. Đặc biệt, có tới hơn một phần ba số lao động nam còn “chưa kết hôn” hoặc “đã kết hôn nhưng chưa có con” và những người sắp có con đều mong muốn được hưởng chế độ này. Tuy nhiên, trên thực tế chỉ có dưới 1% số lao động nam sử dụng chế độ nghỉ để chăm sóc con, điều này cho thấy đã có một khoảng cách rất lớn giữa thực tế và nguyện vọng của lao động nam. Các kết quả nghiên cứu còn cho thấy phần lớn lao động nam, những người làm việc từ 6-10 giờ tối dường như đều mong muốn được nghỉ để chăm sóc con. Về những quan niệm liên quan tới phân biệt vai trò giới tính, những lao động nam có quan niệm “cả nam và nữ cần phải cân đối giữa làm việc và chăm sóc con” cũng như những lao động nam có quan niệm “chỉ có nam giới mới cần cân đối giữa làm việc và chăm sóc con còn phụ nữ chỉ là những người làm việc nhà” đều có mong muốn được áp dụng chế độ nghỉ để chăm sóc con. Kết quả phân tích cho thấy, lao động nam khó sử dụng chế độ nghỉ để chăm sóc con kể cả khi họ mong muốn. Nguyên nhân là do thời giờ làm việc kéo dài, hoặc Chế độ hỗ trợ giải quyết cân bằng giữa làm việc là chăm sóc con còn chưa thỏa đáng. Mong muốn của lao động nam là được nghỉ để chăm sóc con do vậy, cần quan tâm tới nguyện vọng này của họ bằng cách điều chỉnh thời gian và công việc cho họ. Tỷ lệ lao động nam có nguyện vọng được nghỉ để chăm sóc con không hề thay đổi ngay cả ở những trường hợp mà nơi làm việc chưa có sự hiểu biết đầy đủ hoặc không có bất cứ sự quan tâm nào đến tiền lương của họ. Điều này cho thấy lao động nam đơn thuần chỉ mong muốn được hưởng chế độ nghỉ để chăm sóc con. (Hoàng Anh Thư- Lược dịch từ Japan Labour Review, Tập 4, Số 4 năm 2007) Giíi thiÖu s¸ch míi Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc – Sè 16/ Th¸ng 6-2008 39 Giíi thiÖu s¸ch míi _________________ 1. Tìm hiểu về quyền và nghĩa vụ của người lao động trong các loại hình doanh nghiệp – Luật gia Nguyễn Thị Minh Huệ, NXB Tư Pháp, 2008. Cuốn sách gồm 2 phần: - Phần I: Quyền và nghĩa vụ của người lao động trong các loại hình doanh nghiệp; - Phần II: Các văn bản pháp luật có liên quan 2. Bộ luật Lao động của Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1994 (sửa đổi, bổ sụng các năm 2002, 2006, 2007) - NXB Chính trị Quốc gia, 2007. 3. Đào tạo và quản lý nhân lực (Kinh nghiệm Nhật Bản, Hàn Quốc và những gợi ý cho Việt Nam) – PGS.TS. Nguyễn Duy Dũng, NXB Từ điển bách khoa, 2008. Phát triển nguồn nhân lực doanh nghiệp (đào tạo sử dụng và quản lý nhân lực) là một chiến lược mà Hàn Quốc và Nhật Bản đã vận hành một cách sáng suốt và có hiệu quả trong nhiều thập kỷ qua để đưa nền kinh tế vươn lên thành những con rồng. Từ thực tiễn của hai đất nước này rút ra một số gợi ý cho Việt Nam trong việc đào tạo, sử dụng quản lý nhân lực trong doanh nghiệp hiện nay 4. Đảm bảo xã hội trong nền kinh tế thị trường Nhật Bản hiện nay – TS. Trần Thị Nhung, NXB Từ điển Bách khoa, 2008. Nội dung cuốn sách được chia thành 4 chương: - Hiểu biết về Đảm bảo xã hội Nhật Bản: Định nghĩa và những thay đổi cơ bản trong môi trường đảm bảo xã hội - Đảm bảo thu nhập: đề cập đến chính sách hưu trí và bảo hiểm việc làm, từ đó cho thấy tính phức tạp, hướng điều chỉnh, vai trò to lớn của những chính sách này trong việc duy trì thu nhập, tạo nên sự ổn định cuộc sống của người dân, góp phần ổn định xã hội - Bảo hiểm chăm sóc sức khỏe - Trợ giúp xã hội: nội dung chủ yếu của vấn đề này bao gồm những nguyên tắc, cơ chế của trợ giúp công cộng; chương trình trợ giúp công cộng dành cho người nghèo; các dịch vụ phúc lợi xã hội danh cho bà mẹ trẻ em, người tàn tật, người già. Giíi thiÖu s¸ch míi Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc – Sè 16/ Th¸ng 6-2008 40 5. Phát triển bền vững đô thị - Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm của thế giới – TS. Đào Hoàng Tuấn, NXB Khoa học xã hội, 2008. Cuốn sách gồm 3 chương: - Những vấn đề về cơ sở lý luận của phát triển đô thị bền vững; - Những bài học kinh nghiệm của thế giới về phát triển đô thị bền vững; - Những bài học gợi mở đối với sự phát triển bền vững hệ thống đô thị ở Việt Nam. 6. Bảo trợ xã hội cho những nhóm thiệt thòi ở Việt Nam - Lê Bạch Dương, Đặng Nguyên Anh, , Robert Leroy Bach, NXB Thế giới, 2005. Cuốn sách gồm 5 chương: Chương I bàn luận tổng thể về nghèo đói và bảo trợ xã hội, chương II phân tích các chính sách và chương trình bảo trợ xã hội hiện nay ở Việt Nam, chương III dành cho những vấn đề về nghèo đói ở nông thôn và nhu cầu bảo trợ xã hội của các hộ nông dân nghèo, chương IV đề cập đến nhu cầu bảo trợ xã hội của lao động di cư từ nông thôn ra thành thị, chương V tập trung xem xét những vấn đề mà người khuyết tật, người có HIV đang phải đổi mặt và cuối cùng là định hướng bảo trợ xã hội cho các nhóm thiệt thòi và dễ bị tổn thương ở Việt Nam. 7. Hiện đại hóa xã hội vì mục tiêu công bằng ở Việt Nam hiện nay - PGS.TS.Lương Việt Hải (chủ biên), NXB Khoa học xã hội, 2008. Đây là những phân tích một số đặc điểm và nội dung cơ bản của tiến trình hiện đại hóa xã hội và chỉ ra thực chất mối quan hệ giữa tiến trình hiện đại hóa với việc thực hiện công bằng xã hội trong điều kiện hiện nay. Từ đó rút ra một số giải pháp chủ yếu để đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa vì mục tiêu công bằng xã hội. 8. Giới, việc làm và đời sống gia đình - Nguyễn Thị Hòa (chủ biên), NXB Khoa học xã hội, 2007. Cuốn sách được các tác giả bước đầu vận dụng khái niệm cơ bản về giới vào thực tiễn nước ta; đề cập đến năng lực và vị trí của nữ giới trong xã hội đô thị; nêu lên các vấn đề phụ nữ trong gia đình đương đại; phân tích vấn đề tri thức nữ trong các công ty liên doanh và một vài hiện tượng đặc thù trong đời sống ở đô thị của giới nữ. 9. Di chuyển để sống tốt hơn di dân nội thị tại thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội (Việt Nam) - Nguyễn Thị Thiềng, Lê Thị Hương, Patrick Gubry, NXB Đại học Kinh tế Quốc dân, 2008. Kết cấu cuốn sách bao gồm 7 chương: - Chương 1 mô tả phương pháp nghiên cứu, phân tích kết quả Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 1999 - Chương 2 trình bày những thông tin chính về di chuyển nội thị trên cơ sở Giíi thiÖu s¸ch míi Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc – Sè 16/ Th¸ng 6-2008 41 số liệu của cuộc Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 1999 - Chương 3 phân tích thành phần các hộ gia đình trả lời phỏng vấn và cơ cấu dân số - Chương 4 so sánh các hộ di chuyển với các hộ không di chuyển về nhà ở, mức sống và việc thay đổi hoạt động nghề nghiệp do thay đổi nơi cư trú. - Chương 5 phân tích lý do rời khỏi nhà và việc đi lại hàng ngày - Chương 6 phân tích ý kiến về việc đi lại các vấn đề người dân đang gặp phải - Chương 7 phân tích dự định tương lai của những người có ý định di chuyển nơi cư trú trong thời gian sắp tới. H©n h¹nh giíi thiÖu cïng ®éc gi¶ Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc – Sè 16/ Th¸ng 6-2008 42 Phô tr¸ch : ViÖn trëng: TS. Do·n MËu DiÖp Thµnh viªn : TS. NguyÔn Quang HuÒ Ths. Lu Quang TuÊn Ths. NguyÔn ThÞ Lan CN. §ç Lan Anh CN. Vâ Xu©n H»ng §Þa chØ : Sè 2, §inh LÔ, Hoµn KiÕm, Hµ Néi Telephone : 84-4-8240601 Fax : 84-4-8269733 Email : bantin.ilssa@gmail.com
File đính kèm:
hoat_dong_nghien_cuu_khoa_hoc_cua_vien_khoa_hoc_lao_dong_va.pdf