Dịch tiêu đề báo chí và việc đảm bảo đặc trưng văn hoá - Dân tộc trong ngôn ngữ của tiêu đề báo chí
Lý luận dịch ngôn ngữ xem xét việc dịch thuật như là một sự chuyển mã,
là một sự cải biến giữa các ngôn ngữ, là một hoạt động sáng tạo ngôn ngữ từ văn bản gốc.
Thực tế cho thấy, ngôn ngữ là một loại mã đa chức năng, đa biến thể trong giao tiếp. Vì
quá trình dịch không thể quan sát trực tiếp được nên phải đánh giá nó qua kết quả bản
dịch; trong sự so sánh đối chiếu với bản gốc, qua đó, chúng ta có cơ sở để đánh giá kết quả
của quá trình dịch. Đối với tiêu đề báo chí, một loại văn bản đặc biệt, việc tìm ra một
phương pháp chuyển nghĩa hiệu quả để vừa đảm bảo nghĩa gốc của văn bản vừa đảm bảo
dụng ý của người đặt tiêu đề, thật sự đòi hỏi người dịch phải có nhiều kỹ năng. Trong số
các kỹ năng này, kỹ năng phân tích ngữ dụng, phân tích ngữ pháp và phân tích ngôn cảnh
trong khi dịch là vô cùng cần thiết. Trong bài viết này, chúng tôi đưa ra một số minh họa
cụ thể cho công tác dịch tiêu đề và việc đảm bảo đặc trưng văn hoá - dân tộc trong ngôn
ngữ của tiêu đề báo chí nói chung.
Tóm tắt nội dung tài liệu: Dịch tiêu đề báo chí và việc đảm bảo đặc trưng văn hoá - Dân tộc trong ngôn ngữ của tiêu đề báo chí
![Dịch tiêu đề báo chí và việc đảm bảo đặc trưng văn hoá - Dân tộc trong ngôn ngữ của tiêu đề báo chí Dịch tiêu đề báo chí và việc đảm bảo đặc trưng văn hoá - Dân tộc trong ngôn ngữ của tiêu đề báo chí](https://s1.tailieubachkhoa.net/rl6k7x3q9zfh00j8/thumb/2021/12/02/dich-tieu-de-bao-chi-va-viec-dam-bao-dac-trung-van-hoa-dan-t_MbR72onvgJ.jpg)
54 Tạp chí Khoa học Viện Đại học Mở Hà Nội 52 (02/2019) 54-61 DỊCH TIÊU ĐỀ BÁO CHÍ VÀ VIỆC ĐẢM BẢO ĐẶC TRƯNG VĂN HOÁ - DÂN TỘC TRONG NGÔN NGỮ CỦA TIÊU ĐỀ BÁO CHÍ Nguyễn Thị Vân Đông, Đặng Thị Thùy *†‡ Ngày tòa soạn nhận được bài báo: 6/8/2018 Ngày nhận kết quả phản biện đánh giá: 4/2/2019 Ngày bài báo được duyệt đăng: 25/2/2019 Tóm tắt: Lý luận dịch ngôn ngữ xem xét việc dịch thuật như là một sự chuyển mã, là một sự cải biến giữa các ngôn ngữ, là một hoạt động sáng tạo ngôn ngữ từ văn bản gốc. Thực tế cho thấy, ngôn ngữ là một loại mã đa chức năng, đa biến thể trong giao tiếp. Vì quá trình dịch không thể quan sát trực tiếp được nên phải đánh giá nó qua kết quả bản dịch; trong sự so sánh đối chiếu với bản gốc, qua đó, chúng ta có cơ sở để đánh giá kết quả của quá trình dịch. Đối với tiêu đề báo chí, một loại văn bản đặc biệt, việc tìm ra một phương pháp chuyển nghĩa hiệu quả để vừa đảm bảo nghĩa gốc của văn bản vừa đảm bảo dụng ý của người đặt tiêu đề, thật sự đòi hỏi người dịch phải có nhiều kỹ năng. Trong số các kỹ năng này, kỹ năng phân tích ngữ dụng, phân tích ngữ pháp và phân tích ngôn cảnh trong khi dịch là vô cùng cần thiết. Trong bài viết này, chúng tôi đưa ra một số minh họa cụ thể cho công tác dịch tiêu đề và việc đảm bảo đặc trưng văn hoá - dân tộc trong ngôn ngữ của tiêu đề báo chí nói chung. Từ khóa: quá trình dịch, kỹ năng, đặc trưng văn hoá - dân tộc, tiêu đề báo chí 1. Lý luận và thực tiễn dịch thuật các tiêu đề báo chí Anh, Việt 1.1. Những quan điểm cơ bản về lý thuyết dịch Phiên dịch hay dịch thuật có quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ học đối chiếu cả về lý luận lẫn thực tiễn vì công tác phiên dịch luôn có quan hệ tới hai ngôn ngữ. Hiện nay yêu cầu của công việc phiên dịch ngày * Trường Đại học Mở Hà Nội càng cao, tăng theo cùng với sự giao lưu và phát triển của xã hội cho hội nhập quốc tế. Yêu cầu đó đòi hỏi phải nghiên cứu và giải quyết những vấn đề dịch thuật cả trên bình diện thực tiễn và bình diện lý luận. Nhiều người cho rằng, người dịch không những phải nắm vững cả hai ngôn ngữ về cấu trúc cũng như sự hành chức của nó, mà còn phải có khiếu thẩm mỹ cảm thụ Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 55 văn học tốt. Và thêm nữa cũng cần có những hiểu biết về văn hóa, lịch sử, phong tục của đất nước với nền văn học tương ứng. Điều đó đúng nhưng chưa đủ. Lý luận dịch ngôn ngữ xem xét việc dịch thuật như là một sự chuyển mã, là một sự cải biến giữa các ngôn ngữ, là một hoạt động sáng tạo ngôn ngữ từ văn bản gốc. Thực tế cho thấy, ngôn ngữ là một loại mã đa chức năng, đa biến thể trong giao tiếp. Dịch thuật có quan hệ đến một thuộc tính về bản chất của ngôn ngữ: ngôn ngữ là một hệ thông tín hiệu đặc biệt và là phương tiện giao tiếp trọng yếu nhất của con người. 1.2. Đặc điểm của môn lý luận phiên dịch và nhiệm vụ của nó trong mối quan hệ với nghiên cứu đối chiếu Khi nhìn nhận phiên dịch là một sự chuyển mã giữa hai ngôn ngữ thì trước hết cần miêu tả những phương tiện biểu đạt khác nhau, sau đó tuyển chọn những phương tiện ấy theo tỉ trọng của sự tác động những tiêu chuẩn ngoài ngôn ngữ. Trong nghiên cứu này, chúng tôi không có điều kiện dừng lại phân tích chi tiết, chỉ xin tóm tắt vài điều về đặc điểm của môn lý luận phiên dịch và nhiệm vụ của nó để từ đó tìm thấy mối quan hệ của nó với nghiên cứu đối chiếu, đó là: 1.2.1. Quá trình dịch được xem như là sự cải biến giữa hai ngôn ngữ, trong đó nội dung của nguyên bản và bản dịch là hoàn toàn như nhau mặc dù phương tiện biểu đạt của hai ngôn ngữ có khác nhau. Vì quá trình dịch không thể quan sát trực tiếp được nên phải đánh giá nó qua kết quả bản dịch; trong sự so sánh đối chiếu với bản gốc, qua đó, chúng ta có cơ sở để đánh giá kết quả của quá trình dịch. Trong nghĩa rộng, mối quan hệ của ngôn ngữ học đối chiếu với lý thuyết phiên dịch là rất chặt chẽ, như R. Jakobson đã chỉ rõ, mọi sự so sánh hai ngôn ngữ đều có quan hệ với phiên dịch. Những phân tích và kết luận của lý thuyết phiên dịch sẽ hết sức bổ ích đối với nghiên cứu đối chiếu. Lý luận phiên dịch được coi là một bộ phận của ngôn ngữ học so sánh, có đối tượng cơ bản là ngữ nghĩa, được nghiên cứu trong văn cảnh của các mối tương ứng động. 1.2.2. Theo đặng Đình Cung [01, 35], khái niệm dịch được hiểu theo nhiều cách khác nhau, tựu trung lại có hai cách hiểu sau đây: (1) Dịch là kết quả của hoạt động dịch mà kết quả đó là văn bản hay ngôn bản dịch; (2) Dịch là một hoạt động hai ngôn ngữ. Trong bài viết này, chúng tôi sử dụng thuật ngữ “dịch” ở nghĩa thứ hai. Trước hết, cần xác định rõ rằng dịch là một hoạt động giao tiếp song ngữ phức tạp, mà thông qua đó thông tin của văn bản hay ngôn bản được chuyển từ ngôn ngữ gốc sang ngôn ngữ đích bằng các phương tiện của ngôn ngữ này. "Đây là hoạt động giao tiếp đặc biệt vì bản thân người dịch tuy phải tham gia vào cả quá trình giao tiếp nhưng không phải là chủ thể của quá trình này" [01, 35]. Quá trình giao tiếp trong dịch thuật thể hiện qua sơ đồ sau: 56 Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion Sơ đồ 4.1. Quá trình giao tiếp trong dịch thuật Nguồn: Đặng Đình Cung [18, 35] Có thể thấy, bản thân người dịch tuy phải tham gia vào cả quá trình giao tiếp nhưng không phải là chủ thể của quá trình này. Giả sử (A) và (B) cùng giao tiếp mà không hiểu ngôn ngữ của nhau, họ sẽ cần tới phiên dịch và như vậy (A) và (B) mới là chủ thể của quá trình giao tiếp này, còn người dịch chỉ là yếu tố trợ giúp. Trong quá trình thực hiện sự dịch thuật, người dịch không những phải thông thạo các yếu tố ngôn ngữ mà còn phải nắm chắc các yếu tố phi ngôn ngữ vốn chi phối văn bản, ngôn bản và hành vi giao tiếp - đó là các yếu tố văn hoá, đối tượng truyền đạt thông tin, mục đích truyền đạt thông tin, hoàn cảnh thực hiện giao tiếp. Đây là những yếu tố mà theo Đặng Đình Cung [18,35], được gọi là nội ngôn, cận ngôn và ngoại ngôn đảm bảo cho một hoạt động giao tiếp thành công. 1.2.3. "Phải xem dịch là một thành tố nằm trong hệ thống dạy và học ngoại ngữ, một kỹ năng cần phải được đào tạo trong quy trình đào tạo ngoại ngữ" [18, 36]. Dịch yêu cầu đến tất cả các yếu tố thuộc bên trong và bên ngoài ngôn ngữ và thông qua hoạt động dịch, các kiến thức và kỹ năng của người học được thể hiện một cách rõ ràng nhất. Theo chúng tôi, mục tiêu đầu tiên của dịch là phải tăng cường năng lực ngôn ngữ và khả năng giao tiếp hai ngôn ngữ. Mục tiêu lớn thứ hai là hình thành và phát triển năng lực dịch nghề nghiệp. Ngoài ra, để thực hiện thành công hoạt động dịch còn phải cung cấp cho học viên một khối lượng các thông tin về các lĩnh vực khác nhau. Ví dụ: để phục vụ cho mục tiêu thứ nhất cần hoàn thiện năng lực ngôn ngữ, văn hoá và giao tiếp. Theo đó, chúng tôi cho rằng trong dạy lý thuyết và thực hành dịch, nhất thiết phải có các loại hình bài tập về so sánh văn bản ngôn ngữ gốc và ngôn ngữ đích, bài tập phân tích câu, hệ thống các yếu tố đặc thù của từng ngôn ngữ, từng phong cách văn bản, các phương tiện biểu đạt văn bản, nghi thức lời nói giao tiếp chuẩn mực v.v Đối với mục tiêu thứ hai, chúng tôi đề cập tới các loại hình bài tập liên quan đến nhận dạng, đánh giá bản dịch, hình thành và phát triển các kỹ năng chuyển dịch trong các hoạt động thực tiễn dịch như viết - viết, nghe - viết, viết - nói, nói - nói một chiều và hai chiều. 2. Một số khó khăn trong công tác dịch thuật nói chung và dịch tiêu đề báo chí nói riêng Để đạt được hai mục tiêu đã đề cập, trước hết cần cung cấp cho người dịch một lượng kiến thức tối thiểu về lý thuyết dịch. Các tích chất đặc thù văn hoá của ngôn ngữ gốc và ngôn ngữ đích cũng cần được trang bị cho họ trước khi tiến hành thực hành dịch nhằm đáp ứng hai mục tiêu trên. Ngoài ra, cũng cần tính đến các đặc điểm phong cách ngôn ngữ sử dụng trong Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 57 hoạt động dịch cụ thể nhằm hạn chế một số khó khăn cho công tác dịch thuật nói chung và dịch tiêu đề báo chí nói riêng, như: - Những từ trong ngôn ngữ này không tìm được từ tương đương về nghĩa trong ngôn ngữ kia (trừ các thuật ngữ); - Câu được viết bằng ngôn ngữ này cũng không hoàn toàn tưong đương về nghĩa với câu trong ngôn ngữ kia; - Có sự mất tin (và sự tăng thêm lượng tin ngữ nghĩa) của câu khi dịch. Nếu xét tới sự phân biệt thông tin miêu tả với thông tin liên cá nhân, sự phân biệt thông tin tường minh với thông tin hàm ẩn, thì độ chênh ngữ nghĩa trong các bản dịch chủ yếu xảy ra trong khu vực thông tin liên cá nhân. Trong lĩnh vực thông tin miêu tả, trừ khi trình độ người dịch kém cỏi, hoàn toàn có thể làm cho độ chênh này không xảy ra. F. De Saussure với sự phân biệt ngôn ngữ và lời nói đã giúp chúng ta thấy cần phân biệt các phương tiện ngôn ngữ với các phương tiện của lời nói. Về nguyên tắc, thông tin miêu tả trong một từ có thể chênh nhau trong các ngôn ngữ (thậm chí có những lỗ hổng trong từ vựng: có những sự vật hiện tượng có từ tương ứng trong ngôn ngữ này mà không có từ tương ứng trong ngôn ngữ kia), nhưng bằng biện pháp liên kết từ (cụm từ hay câu) chúng ta có thể tạo ra những ngoại biểu đồng nghĩa ở các ngôn ngữ khác nhau. 3. Dịch tiêu đề báo chí và việc đảm bảo đặc trưng văn hoá - dân tộc trong ngôn ngữ của tiêu đề báo chí Đối với tiêu đề báo chí, một loại văn bản đặc biệt, việc tìm ra một phương pháp chuyển nghĩa hiệu quả để vừa đảm bảo nghĩa gốc của văn bản vừa đảm bảo dụng ý của người đặt tiêu đề, thật sự đòi hỏi người dịch phải có nhiều kỹ năng. Trong số các kỹ năng này, kỹ năng phân tích ngữ dụng, phân tích ngữ pháp và phân tích ngôn cảnh trong khi dịch là vô cùng cần thiết. Phân tích ngữ dụng được xây dựng như một phần của quá trình dịch. Về vấn đề này, Hoàng Văn Vân trong cuốn "Nghiên cứu dịch thuật" [97], đã luận bàn rất kỹ. Về lý thuyết dịch thuật, chúng tôi quan tâm tới những nhận định sau của tác giả: - Biết liên hệ các hình thức ngôn ngữ với các đích giao tiếp cụ thể là một trong những trọng tâm trong năng lực giao tiếp của người giao tiếp [97, 165]; - Hình thức của một hành động lời nói có thể hàm chỉ hình thức của một hành động lời nói khác [97,176]; - Nếu thông dịch viên quan tâm tới việc chuyển ý nghĩa của ngôn bản ngữ nguồn sẽ thấy rằng ngữ đích cũng có cách để diễn đạt ý nghĩa mong muốn [97, 209]; - Một thông dịch viên có năng lực phải tránh được việc dịch nghĩa đen và phải cố gắng tìm ra được cách dịch đặc ngữ trong ngữ đích [97, 210]; - Trong khi dịch đặc ngữ, để giữ được ý nghĩa của ngôn bản ngữ nguồn thì thông dịch viên phải hy sinh cấu trúc [97, 209]; - Trong nhiều nét nghĩa được khảo sát về dịch thuật, các nét nghĩa quan trọng nhất là: (1) ý nghĩa có vai trò trọng tâm 58 Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion trong dịch, (2) dịch là một ngành ngôn ngữ học đa ngành, (3) đơn vị dịch là ngôn bản, và (4) trong khi dịch thông dịch viên phải phân tích ngôn cảnh, ngữ nghĩa (ngôn ngữ và ngữ dụng) và ngữ pháp của ngôn bản, trên cơ sỏ đó họ có thể chuyển các ý nghĩa ở ngôn bản ngữ nguồn sang ngôn bản ngữ đích một cách tương đương nhất [97, 276]. Hoàng Văn Vân cho rằng: mô hình ngữ pháp chức năng của Halliday được chấp nhận làm khung lý thuyết cho nhiều công trình nghiên cứu về dịch thuật bởi lẽ mô hình ngữ pháp này được dựa trên khung lý thuyết chức năng và đặc điểm chức năng của nó thể hiện ở ba khía cạnh có liên quan chặt chẽ đến nhau: (1) trong phân tích ngôn bản, (2) trong phân tích các thành phần của cấu trúc ngôn ngữ, và (3) trong phân tích hệ thống [03, 110]. Những vấn đề lý luận về nghiên cứu dịch thuật của Hoàng Văn Vân là cơ sở quan trọng cho phần minh họa cụ thể của chúng tôi cho công tác dịch tiêu đề và việc đảm bảo đặc trưng văn hoá - dân tộc trong ngôn ngữ của tiêu đề báo chí. 4. Dịch tiêu đề và việc đảm bảo đặc trưng văn hoá - dân tộc trong ngôn ngữ của tiêu đề báo chí Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng đặc trưng văn hoá dân tộc của giao tiếp ngôn ngữ được tạo thành từ một hệ thống nhân tố quy định những sự khác biệt trong cách tổ chức, trong các chức năng và cách thức tiến hành quá trình giao tiếp tiêu biểu cho cộng đồng văn hoá dân tộc (hoặc cộng đồng ngôn ngữ) nào đó. Các nhân tố này có thể là các nhân tố gắn với truyền thống văn hoá, với hoàn cảnh xã hội và các chức năng của sự giao tiếp, với tâm lý học dân tộc, với sự có mặt của những ý khái niệm đặc thù nào đó hay gắn với đặc điểm ngôn ngữ của cộng đồng. Nghiên cứu các đặc trưng văn hoá dân tộc của tiêu đề báo chí, để việc dịch tiêu đề đạt hiệu quả, chúng tôi lần lượt xem xét những yếu tố sau: Thứ nhất, đặc trưng văn hoá dân tộc của tiêu đề báo chí thể hiện qua nghĩa từ. Đặc trưng văn hoá dân tộc của từ được biểu hiện đậm nét trong ý nghĩa biểu trưng. Xét tiêu đề tiếng Anh sau (REVIEW): Carrot, not stick Tiêu đề này có thể dịch là: "Mềm mỏng"; "Xoa mà không đấm" hoặc "Vừa đấm vừa xoa". Trong văn hoá người Anh, hình tượng cây gậy tượng trưng cho bạo lực, còn hình tượng củ cà rốt tượng trưng cho sự bình ổn, nên nghĩa biểu trưng của hai từ này, khi dịch sang tiếng Việt phải tìm hình tượng tương ứng về nghĩa biểu trưng trong văn hoá người Việt. "Đấm" và “xoa” thể hiện hai nghĩa trái ngược nhau, sự mềm mỏng, linh hoạt trong công việc, biết “cương”, “nhu” đúng lúc . Đây là trường hợp người dịch có khả năng tìm được biểu trưng tương ứng giữa hai ngôn ngữ nên thuận lợi cho việc diễn đạt, nhưng không phải mọi tiêu đề khi dịch, người dịch đều có thể tìm được các biểu trưng tương ứng như vậy. Việc sử dụng từ mang nghĩa biểu trưng về văn hoá được các nhà báo quan tâm đặc biệt, nhất là trong việc viết các tiêu đề báo chí. Thứ hai, đặc trưng văn hoá dân tộc của tiêu đề báo chí thể hiện trong sự phạm Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 59 trù hoá hiện thực và bức tranh ngôn ngữ về thế giới. Có thể tìm được vô số sự kiện chứng tỏ rằng thể liên tục thế giới khách quan trong các ngôn ngữ được phân cách theo các kiểu khác nhau và được biểu hiện một cách khác nhau bằng ngôn ngữ. Cùng một sự vật, hiện tượng, có thể được biểu hiện trong ngôn ngữ khác nhau với mức độ phân hoá khác nhau [89, 29]. Con người hình thành nên cái nhìn của mình về thế giới hoặc bức tranh thế giới của mình thông qua ngôn ngữ, ngôn ngữ đã góp phần vào sự hình thành nên cách nhìn đặc biệt về thế giới ở cộng đồng người bản ngữ. Xét tiêu đề sau (CNN): Cambodia 's children plug into the information superhighway (Trẻ em Campuchia truy cập siêu xa lộ thông tin) Superhighway trong cách nhìn của người Anh là đường cao tốc rộng, có dung lượng xe lớn chạy với tốc độ cao. Từ đó, để diễn tả sự nhanh chóng tiện lợi và không giới hạn của thông tin ngày nay, chỉ có từ superhighway mới diễn tả hết tính ưu việt của các phương tiện thông tin hiện đại. Còn trong cách nhìn của người Việt, không thể dịch là "siêu cao tốc", bởi vì cao tốc (tốc độ cao) là nói về tốc độ chuyển động của sự vật trên bề mặt của vật khác (trong không gian và thời gian). Còn xa lộ là nói về nơi để các vật có thể vận động với tốc độ cao, vì thế không thể dịch ra tiếng Việt là "siêu cao tốc"; nếu dịch như vậy, người đọc sẽ hiểu nghĩa khác hoàn toàn. Tiêu đề này cần dịch là "siêu xa lộ", là loại đường có độ thoáng, rộng cực lớn, ở đó các phương tiện có thể hoạt động với tốc độ cực cao. Do vậy, chúng ta cần chú ý đến các đặc điểm định danh của các ngôn ngữ khác nhau qua việc xem xét từ nguyên và hình thái bên trong của tên gọi khi nghiên cứu đặc trưng văn hoá dân tộc, nhất là khi đối tượng xem xét là các tiêu đề báo chí, với phong cách đặc biệt của báo chí. Xét tiêu đề tiếng Việt sau (HÀ NỘI MỚI): Mất sạch sành sanh Từ láy “sạch sành sanh” tạo ấn tượng hơn nhiều so với những tính từ khác có cùng nghĩa. “Sạch sành sanh” mang nghĩa: hết, không còn một dấu vết nào, mặc dầu lúc trước có rất nhiều. Tiêu đề này có thể dịch sang tiếng Anh là "lose all and all” dù về mặt nghĩa chưa hẳn đã phải là tương đương. Thứ ba, đặc trưng văn hoá - dân tộc thể hiện qua sự chuyển nghĩa của từ trong tiêu đề báo chí. Có thể nói, sự liên tưởng trong chuyển nghĩa vốn bị tiên định bởi điều kiện lịch sử, tâm lý cụ thể của một cộng đồng văn hoá - ngôn ngữ, dẫn đến ý nghĩa chuyển trong các ngôn ngữ có thể là khác nhau. Chuyển nghĩa ẩn dụ và chuyển nghĩa hoán dụ là hai trong số các phương thức chuyển nghĩa thông dụng của từ. Đặc trưng văn hoá dân tộc của sự chuyển nghĩa còn biểu hiện ở chỗ một số dạng chuyển nghĩa nào đó chỉ có trong ngôn ngữ này mà không có trong ngôn ngữ khác. Điều này thể hiện ở chỗ việc chọn đặc trưng của đối tượng làm cơ sở trong quá trình chuyển nghĩa thường bị quy định bởi những phẩm chất, thuộc tính 60 Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion của đối tượng được cộng đồng ngôn ngữ chú ý đến. Mỗi cộng đồng sẽ chọn đặc trưng khác nhau theo quan niệm riêng của mình về đối tượng. Ví dụ: con gấu với người Nga là con vật đáng yêu, đã được chọn làm biểu tượng của thế vận hội Olympic 1985, trong khi đó con gấu với người Anh là con vật thô lỗ, thô tục. Nên người Nga nào có đặc trưng hiền lành trong tính nết thì dược gọi là gấu, còn với người Anh những kẻ thô lỗ sẽ được gọi là bear (con gấu). Với người Việt, gấu là con vật hung dữ và bất chấp khuôn phép nên tên gọi của nó được dùng để biểu trưng cho tính vô kỷ luật hay hung dữ ở con người. Xét tiêu đề sau trên báo Hà Nội Mới: Chụp ảnh mà gấu thế? Cũng là gấu nhưng mỗi một ngôn ngữ đều mang một nghĩa biểu trưng khác nhau, tuỳ theo quan niệm, tập quán của mỗi nước. Do vậy, khi dịch tiêu đề này sang tiếng Anh, người dịch phải lựa chọn sự chuyển nghĩa ẩn dụ tương đương chứ không thể sử dụng nghĩa trực tiếp trong từ điển, tránh mắc lỗi về văn hoá. Thứ tư, đặc trưng văn hoá dân tộc của tư duy ngôn ngữ được thể hiện qua tiêu đề báo chí. Đặc trưng văn hoá dân tộc của tư duy bằng ngôn ngữ được thể hiện rõ nhất là thiên hướng "ưa thích" hay sự nổi trội của kiểu tư duy nào đó, cách nói và cách nghĩ nào đó ở một dân tộc nhất định. Chẳng hạn ta hãy xem xét tiêu đề sau trong báo HÀ NỘI MỚI: Hỏi Trời! Trong tư duy của người Việt, từ xa xưa luôn coi trọng hình tượng "ông Trời". Khi khó khăn, vướng mắc thì "Hỏi Trời", khi bày tỏ sự may mắn thì "nhờ Trời!", khi đau khổ, kêu than thì "Trời ơi!”. Nên khi người ta gặp phải tình trạng bức xúc, gay cấn mà không biết kêu ai, nhờ ai thì người ta "Hỏi Trời!". Còn người Anh, với họ, Chúa là đấng tối cao. Khi cần giúp đỡ, cầu xin, họ "Cầu Chúa!"; khi bày tỏ lòng biết ơn thì "ơn Chúa!"; khi bày tỏ sự tiếc rẻ thì "Chúa ơi!" hoặc "Lạy Chúa!”. Do vậy, "ông Trời" không tồn tại trong tư duy người Anh và "Đức Chúa" không tồn tại rộng rãi trong tư duy người Việt. Vì thế, tiêu đề này có thể dịch sang tiếng Anh là "God knows". Tương tự như vậy, trong báo "Giáo dục và Thời đại" có tiêu đề: Vào "lò luyện thi!. Có lẽ trong tư duy người Việt, nói đến lò ai cũng cảm thấy bức bối nóng nực, ngột ngạt, căng thẳng và nói đến luyện có lẽ gần nghĩa với "rèn rũa, nhồi nhét" nhiều hơn là nghĩa đi học ôn. Ta biết "lò" là chỗ đắp bằng đất hay xây gạch tạo nhiệt độ cao để nung nóng, nấu nướng hay sưởi ấm (lò gạch, lò rèn, bếp lò). Vấn đề lò ở đây không phải là nguyên vật liệu tạo nên để đạt chức năng của nó, mà có nghĩa hàm ẩn là: sản phẩm tạo ra có chất lượng cao, đồng đều, có trình độ ngang nhau. Nhờ đó mới dung từ lò. "Luyện" là trộn, nhào (luyện vôi) đều cho dẻo nhuyễn, là chế biến ở nhiệt độ cao (luyện thép), là tập nhiều, thường xuyên để thành thục, nâng cao kỹ năng (luyện võ, luyện tập, luyện kim, ôn luyện). Bản thân từ "luyện" trong tiêu đề này tạo cảm giác không giống như từ "ôn". Người Anh có thể không hiểu hết tiêu đề này và không Nghiên cứu trao đổi ● Research-Exchange of opinion 61 hiểu được hết dụng ý của người Việt muốn ám chỉ sự khó khăn, phức tạp và gian khổ của các thí sinh trước kỳ thi tuyển sinh vào các trường đại học; các em phải học ôn trong các phòng học nóng nực, chật chội, ngột ngạt đông đúc, nhất là khi mùa hè đến. Nó không giống từ "center" (trung tâm) quen thuộc với người Anh, nơi mà người học được chăm sóc, quan tâm, chỉ bảo cặn kẽ với phương tiện học tập hiện đại và hiệu quả, phòng học rộng rãi, tiện nghi v.v... 5. Kết luận Nghiên cứu đặc trưng văn hoá - dân tộc của ngôn ngữ và tư duy ngôn ngữ có ý nghĩa lớn lao không chỉ về mặt lý luận, mà còn có ý nghĩa quan trọng về thực tiễn, nhất là trong công tác giảng dạy tiếng Anh nói chung và tiêu đề báo chí nói riêng. Khi dạy tiếng Anh cho người Việt như một ngoại ngữ, trước hết phải dạy cách nói, cách nghĩ hay cách tư duy của người Anh tránh tình trạng cách nghĩ là của người Việt còn phương tiện ngôn ngữ để diễn đạt lại là tiếng Anh. Qua một số ví dụ đã phân tích ở trên là các tiêu đề báo chí trong tiếng Anh và tiếng Việt, có thể thấy tiếng Anh mang đặc trưng văn hoá dân tộc và tư duy ngôn ngữ theo kiểu của người Anh, còn tiếng Việt mang đặc trưng văn hoá dân tộc và tư duy ngôn ngữ theo kiểu của người Việt. Việc giảng dạy và học tập tiếng Anh của người Việt và tiếng Việt của người Anh đòi hỏi người dạy và người học phải dần lấp đầy các khoảng cách về văn hoá, tránh hiểu sai, hiểu lầm khi sử dụng tiếng Anh và tiếng Việt. Việc nghiên cứu đặc trưng văn hoá - dân tộc của ngôn ngữ và tư duy ngôn ngữ có ý nghĩa to lớn không chỉ về mặt lý luận, mà còn có ý nghĩa quan trọng về thực tiễn, cả trong lĩnh vực dịch thuật và giảng dạy ngoại ngữ. Khi dịch một tiêu đề báo chí từ tiếng Anh sang tiếng Việt hay ngược lại, để người Anh hay người Việt hiểu đúng, ngoài những vấn đề về quy tắc ngôn ngữ cần phải tuân thủ, thì yếu tố văn hoá dân tộc là không thể thiếu. Tài liệu tham khảo: 1. Đặng Đình Cung, Góp phần xác định diện mạo của môn dịch trong chương trình đào tạo không chuyên, “Khoa học ngoại ngữ”, Trường ĐHNN, H. 2004, số 01. 2. Hoàng Tuệ, Một số vấn đề về chuẩn mục hóa ngôn ngữ, “Ngôn ngữ”, H., 1997, số 3-4. 3. Hoàng Văn Vân, Nghiên cứu dịch thuật, Nxb. KHXH, H., 2005. 4. Nguyễn Đức Tồn, Đặc trưng văn hóa – dân tộc của ngôn ngữ và tư duy ở người Việt (trong sự so sánh với những dân tộc khác), Nxb. ĐHQGHN, H. 2002. Nguồn ví dụ minh họa: 1. CNN 2. Hà Nội Mới 3. Giáo Dục & Thời Đại 4. Review Địa chỉ tác giả: Trường Đại học Mở Hà Nội Email: donghm@yahoo.com
File đính kèm:
dich_tieu_de_bao_chi_va_viec_dam_bao_dac_trung_van_hoa_dan_t.pdf