Nghiên cứu điều khiển hệ thống lai của nguồn pin mặt trời và pin nhiên liệu trong lưới điện nhỏ
Nghiên cứu sử dụng và khai thác hiệu quả
ngùn pin mặt tr̀i cũng như pin nhiên liệu đ̉
phát điện có ý nghĩa thiết thực đến việc giảm
biến đổi kh́ hậu và giảm sự phụ thuộc vào các
ngùn nhiên liệu hóa thạch có nguy cơ cạn kiệt,
gây ô nhiễm môi trừng. Điều khỉn hệ thống
lai c̉a ngùn pin mặt tr̀i và pin nhiên liệu sử
dụng các bộ biến đổi điện tử công suất có những
ưu đỉm như: Hệ thống nối lứi ch̉ động được
ngùn nhiên liệu đầu vào, khả năng truyền năng
lượng theo cả 2 hứng. Kết hợp v́i mạch ḷc sẽ
giảm sóng hài qua lứi và loại trừ các sóng hài
bậc cao, điều này có ý nghĩa ĺn đến việc cải
thiện chất lượng điện năng. Bài báo đã đưa ra
được kết quả mô ph̉ng điều khỉn hệ thống lai
cho ngùn pin mặt tr̀i và pin nhiên liệu sử dụng
các bộ biến đổi điện tử công suất, nhằm duy tr̀
công suất phát tối đa c̉a hệ thống bất chấp tải
nối v́i hệ thống.
Từ khóa: Điều khiển lai; năng lượng tái
tạo; nguồn công suất nhỏ; nguồn phân tán.
ABSTRACT
The research on using and exploiting
effectively solar cell and fuel cell sources to
generate electricity is meaningful to reduce the
climate change. They also reduce dependence of
power demand on fossil energy sources which
are at risk of both being exhausted and causing
environmental pollution. Control hybrid system
for grid connecting of solar cell and fuel cell
sources have some advantages such as active
fuel input and capability of power transferring
in both directions. The combination of harmonic
ilter circuits to suppress high order harmonics
on the grid will also have a signiical effect on
power quality improving. The article presents
simulation result of control hybrid system of an
integrated solar cell and fuel cell power system
using power electronic converters, which
maintains maximum capacity of the systems
with a disregard of connected
Tóm tắt nội dung tài liệu: Nghiên cứu điều khiển hệ thống lai của nguồn pin mặt trời và pin nhiên liệu trong lưới điện nhỏ
![Nghiên cứu điều khiển hệ thống lai của nguồn pin mặt trời và pin nhiên liệu trong lưới điện nhỏ Nghiên cứu điều khiển hệ thống lai của nguồn pin mặt trời và pin nhiên liệu trong lưới điện nhỏ](https://s1.tailieubachkhoa.net/rl6k7x3q9zfh00j8/thumb/2021/11/21/nghien-cuu-dieu-khien-he-thong-lai-cua-nguon-pin-mat-troi-va_D7lFT8Fqer.jpg)
118 Tạp chí Kinh tế - Kỹ thuật NGHIÊN CỨU ĐIỀU KHIỂN HỆ THỐNG LAI CỦA NGUỒN PIN MẶT TRỜI VÀ PIN NHIÊN LIỆU TRONG LƯỚI ĐIỆN NHỎ RESEARCH CONTROL SYSTEM OF HYBRID SOLAR AND FUEL CELLS IN MICROGRID Lê Kim Anh(*) TÓM TẮT Nghiên cứu sử dụng và khai thác hiệu quả ngùn pin mặt tr̀i cũng như pin nhiên liệu đ̉ phát điện có ý nghĩa thiết thực đến việc giảm biến đổi kh́ hậu và giảm sự phụ thuộc vào các ngùn nhiên liệu hóa thạch có nguy cơ cạn kiệt, gây ô nhiễm môi trừng. Điều khỉn hệ thống lai c̉a ngùn pin mặt tr̀i và pin nhiên liệu sử dụng các bộ biến đổi điện tử công suất có những ưu đỉm như: Hệ thống nối lứi ch̉ động được ngùn nhiên liệu đầu vào, khả nĕng truyền nĕng lượng theo cả 2 hứng. Kết hợp v́i mạch ḷc sẽ giảm sóng hài qua lứi và loại trừ các sóng hài bậc cao, điều này có ý nghĩa ĺn đến việc cải thiện chất lượng điện nĕng. Bài báo đã đưa ra được kết quả mô ph̉ng điều khỉn hệ thống lai cho ngùn pin mặt tr̀i và pin nhiên liệu sử dụng các bộ biến đổi điện tử công suất, nhằm duy tr̀ công suất phát tối đa c̉a hệ thống bất chấp tải nối v́i hệ thống. Từ khóa: Điều khiển lai; nĕng lượng tái tạo; nguồn công suất nhỏ; nguồn phân tán. ABSTRACT The research on using and exploiting effectively solar cell and fuel cell sources to generate electricity is meaningful to reduce the climate change. They also reduce dependence of power demand on fossil energy sources which are at risk of both being exhausted and causing environmental pollution. Control hybrid system for grid connecting of solar cell and fuel cell sources have some advantages such as active fuel input and capability of power transferring in both directions. The combination of harmonic ilter circuits to suppress high order harmonics on the grid will also have a signiical effect on power quality improving. The article presents simulation result of control hybrid system of an integrated solar cell and fuel cell power system using power electronic converters, which maintains maximum capacity of the systems with a disregard of connected power loads. Key words: Control hybrid; renewable energy; small power sources; distributed generation. 1. ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay, nguồn nĕng lượng truyền thống trên thế giới ngày càng cạn kiệt, đòi hỏi chúng ta cần tìm kiếm nguồn nĕng lượng mới để thay thế dần các nguồn nĕng lượng truyền thống. Các nguồn nĕng lượng tái tạo như nĕng lượng gió, nĕng lượng mặt trời, nĕng lượng địa nhiệt,... là một giải pháp bù đắp sự thiếu hụt của điện nĕng. Các nguồn nĕng lượng tái tạo có đặc điểm là trữ lượng lớn nhưng phân bố phân tán không tập trung, cần phải có sự can thiệp của các giải pháp kỹ thuật để thu gom chúng, hòa vào lưới điện thống nhất và quản lý giám sát điện nĕng một cách linh hoạt, đảm duy trì sự cân bằng giữa cung và cầu. Tuy nhiên, để khai thác, sử dụng nguồn nĕng lượng mặt trời và nguồn pin nhiên (*) Trừng Cao đẳng Công nghiệp Tuy Hòa Kỹ thuật 119 Nghiên cứu điều khiển hệ thống lai . . . liệu sao cho hiệu quả, giảm phát thải các chất gây ô nhiễm môi trường, đặc biệt là khí (CO2) đang là mục tiêu nghiên cứu của nhiều quốc gia. Bộ biến đổi 2 trạng thái DC/DC tạo ra điện áp một chiều (DC) được điều chỉnh để cung cấp cho các tải thay đổi, bộ nghịch lưu (DC/AC) phía lưới nhằm giữ ổn định điện áp, đồng thời đưa ra điện áp (AC) nối lưới. Các bộ biến đổi điện tử công suất giữ vai trò rất quan trọng trong các hệ thống điều khiển nĕng lượng tái tạo (Renewable Energy sources - RES). Hệ thống điều khiển lai cho nguồn pin mặt trời và pin nhiên liệu sử dụng các bộ biến đổi điện tử công suất, nhằm hướng đến phát triển lưới điện thông minh và điều khiển linh hoạt các nguồn nĕng lượng tái tạo. 2. CÁC BỘ BIẾN ĐỔI ĐIỆN TỬ CÔNG SUẤT Hệ thống điều khiển nối lưới các nguồn điện phân tán (Distributed Energy Resources – DER) nói chung và nguồn pin mặt trời kết hợp với nguồn pin nhiên liệu nói riêng. Theo [1], nguồn pin mặt trời (Photovoltaic cell) kết hợp với nguồn pin nhiên liệu màng trao đổi proton (Proton Exchange Membrane Fuel Cells – PEMFC), hệ thống bao gồm các thành phần cơ bản, như hình 1. Các bộ biến đổi điện tử công suất thực hiện nhiệm vụ như sau: Nguồn pin mặt trời và pin nhiên liệu điều cho ra điện áp một chiều (DC), tất cả các điện áp một chiều (DC) này qua bộ nghịch lưu (DC/ AC) đưa ra điện áp (AC) nối lưới. 2.1. Bộ biến đổi 2 trạng thái DC/DC Mục đích của bộ biến đổi 2 trạng thái DC/ DC là tạo ra điện áp một chiều (DC) được điều chỉnh để cung cấp cho các tải thay đổi, bộ biến đổi 2 trạng thái DC/DC giữ vai trò rất quan trọng trong các hệ thống điều khiển nĕng lượng tái tạo (Renewable Energy sources - RES). Để ổn định điện áp đầu ra cho bộ biến đổi thì đòi hỏi các bộ điều khiển phải hoạt động một cách Hình 1. Sơ đồ điều khiển hệ thống lai của nguồn pin mặt trời và pin nhiên liệu tin cậy, do điện áp ở đầu ra của pin mặt trời và pin nhiên liệu không đủ lớn để có thể cung cấp cho đầu vào của bộ nghịch lưu (DC/AC). Do đó ta phải sử dụng bộ biến đổi 2 trạng thái DC/DC để nâng điện áp đầu ra đạt yêu cầu. Theo [2], bộ biến đổi 2 trạng thái DC/DC (Buck – Boots Converter) như hình 2, với giản đồ xung đóng ngắt như hình 3. 120 Tạp chí Kinh tế - Kỹ thuật 2.1.1. Khi Switch ở trạng thái đóng Ta xét trong khoảng thời gian t = 0 đến t = DT, điện áp trên cuôn dây L là Ui. Khi đó công suất trên cuộn dây L được tính như sau: Với điều kiện dòng qua cuộn dây L là hằng số, công suất qua cuộn dây L được viết lại như sau: 2.1.2. Khi Switch ở trạng thái ngắt Ta thấy nĕng lượng trên cuộn dây L bắt đầu xả ra, Diode bắt đầu dẫn điện áp trên cuộn dây L cung cấp cho tải U0. Khi đó ta có công suất trên tải: Với điều kiện lý tưởng thì U0 và IL là hằng số lúc đó công suất đầu ra được viết lại như sau: Từ phương trình (2) và (4) ta viết lại như sau: (5) Điện áp sau khi qua bộ biến đổi công suất sẽ tĕng lên, nhờ bộ điều khiển xung kích ta có thể điều chỉnh điện áp ra mong muốn bằng việc điều chỉnh D. Hình 2. Sơ đồ bộ biến đổi DC/DC Hình 3. Giản đồ xung đóng ngắt của bộ biến đổi DC/DC 121 Nghiên cứu điều khiển hệ thống lai . . . Hình 4. Sơ đồ điều khiển bộ nghịch lưu Hình 5. Giản đồ xung đóng ngắt bộ nghịch lưu 2.2. Bộ nghịch lưu (DC/AC) Việc nghiên cứu các bộ nghịch lưu bằng các phương pháp điều chế theo độ rộng xung (Pulse Width Modulation - PWM) hoặc điều chế theo vectơ không gian (Space Vector Modulation) được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu trong những nĕm gần đây với những ưu điểm vượt trội như: khả nĕng truyền nĕng lượng theo cả 2 hướng, với góc điều khiển thay đổi được, dung lượng sóng hài thấp..v.v. 2.2.1. Mô hình toán học cho bộ nghịch lưu Theo [3], bộ nghịch lưu dùng để biến đổi điện áp môt chiều thành điện áp xoay chiều ba pha có thể thay đổi được tần số nhờ việc thay đổi qui luật đóng cắt của các van, như hình 4. Ta giả thiết tải 3 pha đối xứng nên điện áp: Gọi N là điểm nút của tải 3 pha dạng hình (Y). Dựa vào sơ đồ hình 4, điện áp pha của các tải được tính như sau: Thay biểu thức (8) vào biểu thức (7) ta có phương trình điện áp ở mỗi pha của tải như sau: 122 Tạp chí Kinh tế - Kỹ thuật Điện áp dây trên tải được tính như sau: 2.2.2. Cấu trúc điều khiển cho bộ nghịch lưu Theo [4], giá trị đầu ra của điện áp qua bộ chỉnh lưu và bộ nghịch lưu, chuyển sang hệ tọa độ dq được xác định như sau: Hình 6. Điều khiển cho 2 mạch vòng dòng điện Hình 7. Điều khiển mạch vòng trong của dòng điện 2.3. Phương pháp điều khiển bám điểm công suất cực đại Hiện nay có nhiều kỹ thuật để điều khiển tuabin gió và pin nhiên liệu theo phương pháp bám điểm công suất cực đại ( Maximum Point Power Tracking, MPPT). Ở mỗi kỹ thuật điều khiển đều có những ưu và nhược điểm khác nhau. Theo [5], Các kỹ thuật này có thể phân thành 2 nhóm chính như sau: kỹ thuật tìm kiếm và kỹ thuật tìm kiếm dựa trên mô hình. Ở kỹ thuật tìm kiếm dễ thực hiện nhưng đòi hỏi một số bước 123 Nghiên cứu điều khiển hệ thống lai . . . Hình 9. Đặc tính làm việc của pin mặt trời Hình 10. Sơ đồ tương đương của pin mặt trời Hình 8. Lưu đồ thuật toán P& O điều khiển trực tiếp theo phương pháp MPPT lớn mới hội tụ được điểm cực đại (Maximum Point Power, MPP) trong khi đó sẽ hội tụ rất nhanh điểm MPP với kỹ thuật tìm kiếm dựa trên mô hình. Hình 8, lưu đồ thuật toán P&O điều khiển trực tiếp theo phương pháp MPPT. 3. MÔ HÌNH NGUỒN PIN MẶT TRỜI VÀ PIN NHIÊN LIỆU 3.1. Mô hình pin mặt trời (PV) * Theo quan điểm nĕng lượng điện tử, thì pin mặt trời PV (Photovoltaic cell) có thể được coi là như những nguồn dòng biểu diễn mối quan hệ phi tuyến I-V như hình 9. 124 Tạp chí Kinh tế - Kỹ thuật Hiệu suất của tấm pin mặt trời đạt giá trị lớn nhất khi pin mặt trời cung cấp công suất cực đại. Theo đặc tính phi tuyến trên hình 8 thì nó sẽ xảy ra khi P-V là cực đại, tức là P-V = Pmax tại thời điểm (Imax,Vmax) được gọi là điểm cực đại MPP (Maximum Point Power). Hệ bám điểm công suất cực đại MPPT (Maximum Point Power Tracking) được sử dụng để đảm bảo rằng pin mặt trời luôn luôn làm việc ở điểm MPP bất chấp tải được nối vào pin. 3.2. Mô hình toán học pin mặt trời (PV) * Dòng điện đầu ra của pin theo [6], được tính như sau: Trong đó: q: điện tích electron = 1.6 x10-19 C, k: hằng số Boltzmann’s = 1.38 x10-23J/K, Is:là dòng điện bão hòa của pin, Iph: là dòng quang điện, Tc: nhiệt độ làm việc của pin, Rsh : điện trở shunt, Rs : điện trở của pin, A: hệ số lý tưởng. Theo biểu thức (13) dòng quang điện phụ thuộc vào nĕng lượng mặt trời và nhiệt độ làm việc của pin do đó: Với: Isc: là dòng ngắn mạch ở nhiệt độ 250C, KI: hệ số nhiệt độ của dòng điện ngắn mạch, Tref: nhiệt độ của bề mặt pin (nhiệt độ tham chiếu), H: bức xạ của mặt trời kW/m2. Ở đây giá trị dòng điện bão hòa của pin với nhiệt độ của pin được tính như sau: Trong đó: IRS: là dòng bão hòa ngược ở bề mặt nhiệt độ và bức xạ của mặt trời, EG: nĕng lượng vùng cấp của chất bán dẫn, phụ thuộc vào hệ số lý trưởng và công nghệ làm pin. Mặt khác một pin mặt trời có điện áp khoảng 0,6V, do đó muốn có điện áp làm việc cao thì ta mắc nối tiếp các pin, muốn có dòng điện lớn thì mắc song song, như hình 11. Vậy dòng điện một modul tấm pin sẽ là: 125 Nghiên cứu điều khiển hệ thống lai . . . Từ các biểu thức (13), (14), (15), (16) đã phân tích ở trên, mô hình pin mặt trời được xây dựng trên Matlab/Simulink với các ngõ vào là dòng điện, nhiệt độ. Ngõ ra là công suất và điện áp của pin, như hình 12. Hình 11. Dòng điện 1 modul tấm pin Hình 12. Mô hình pin mặt trời 3.3. Mô hình pin nhiên liệu (FC) * Dựa vào mối quan hệ giữa điện áp đầu ra và áp suất riêng phần của hydro, oxy và nước theo [7], mô hình pin nhiên liệu màng trao đổi proton – PEMFC (Proton Exchange Membrane Fuel Cell) được tính như sau: Trong đó: 2Hq : dòng chảy đầu vào của hydro (kmol/s); 2Hp : áp suất riêng phần của hydro (atm); Kan: hằng số van anốt ; 2HM : khối lượng phân tử hydro (kg/kmol); 2HK : hằng số phân tử van hydro [kmol/(atm.s)]. Đối với dòng chảy hydro phân tử, có ba yếu tố quan trọng: dòng chảy đầu vào hydro, dòng chảy đầu ra hydro và dòng chảy hydro trong phản ứng. Mối quan hệ giữa các yếu tố này có thể được biểu diễn như sau: 126 Tạp chí Kinh tế - Kỹ thuật Trong đó T: nhiệt độ tuyệt đối (K); Van: thể tích anốt (m3); inHq 2 :dòng chảy đầu vào hydro (kmol/s); outHq 2 :dòng chảy đầu ra hydro (kmol/s); rHq 2 :dòng chảy hydro trong phản ứng (kmol/s). Biểu thức (19) rHq 2 được tính như sau: Với: N0: số lượng của pin nhiên liệu trong ngĕn xếp; NS: số ngĕn xếp được sử dụng trong nhà máy điện; IFC: dòng điện pin nhiên liệu (A); Kr: hằng số mô hình [kmol/(s.A)]; F: hằng số Faraday (C/kmol). Từ biểu thức (17),(20) ta biến đổi Laplace, áp suất hydro được viết lại như sau: Với: 2Hτ : hằng số thời gian của hydro (s) và Điện áp của hệ thống pin nhiên liệu được tính như sau: Vcell=E+ηact+ηohmic (22) ở đây: và Trong đó: Rint: nội trở của pin nhiên liệu (Ω); B,C: hằng số để mô phỏng quá điện áp kích hoạt trong hệ thống PEMFC (A-1) và (V); E: điện áp tức thời (V); ηact : quá điện áp kích hoạt (V); ηohmic : quá áp nội trở (V); Vcell: điện áp đầu ra của hệ thống pin nhiên liệu (V) Theo [8] điện áp tức thời được xác định như sau: Trong đó: E0: điện áp chuẩn khi không tải (V); PO2: áp suất riêng phần của oxy (atm)PH2O: áp suất riêng phần của nước (atm). Hệ thống pin nhiên liệu tiêu thụ lượng khí hydro theo nhu cầu của phụ tải điện. Theo [9] lượng khí hydro có sẵn từ thùng chứa hydro được tính như sau: Trong đó: req Hq 2 : số lượng khí hydro cần thiết để đáp ứng sự thay đổi tải (kmol/s); U: hệ số sử dụng, tùy thuộc vào cấu hình hệ thống pin nhiên liệu, dòng chảy của khí hydro và oxy. Dựa vào các biểu thức đã phân tích ở mô hình pin nhiên liệu, mục 3.2. Mô hình được xây dựng trên Matlab/Simulink, như hình 13. 127 Nghiên cứu điều khiển hệ thống lai . . . Hình 13. Mô hình pin nhiên liệu Hình 14. Sơ đồ điều khiển lai của nguồn pin mặt trời và pin nhiên liệu 4. XÂY DỰNG MÔ HÌNH VÀ MÔ PHỎNG TRÊN MATLAB - SIMULINK 4.1. Xây dựng mô hình trên matlab - simulink Mô hình ứng dụng các bộ biến đổi điện tử công suất trong điều khiển nối lưới cho nguồn pin mặt trời và pin nhiên liệu được xây dựng trên matlab – simulink, như hình 14. 128 Tạp chí Kinh tế - Kỹ thuật 4.2. Kết quả mô phỏng trên matlab - simulink 129 Nghiên cứu điều khiển hệ thống lai . . . 5. KẾT LUẬN Hệ thống điều khiển lai sử dụng các bộ biến đổi điện tử công suất trong điều khiển cho nguồn pin mặt trời và pin nhiên liệu trong lưới điện nhỏ, kết hợp với giải thuật điều khiển bám điểm công suất cực đại (MPPT), đã phát huy đối đa công suất phát ra của hệ thống, đồng thời công suất pin mặt trời (PV) thu được luôn đạt giá trị cực đại. Tại thời điểm t = 0.02s đóng tải, dòng điện và điện áp đầu ra luôn bằng giá trị đặt và hệ thống điều khiển luôn làm việc ổn định. Mô hình nối lưới được thông qua máy biến áp 400V/22kV và đường dây tải điện. Hệ thống điều khiển lai cho nguồn pin mặt trời và pin nhiên liệu trong lưới điện nhỏ, ứng dụng các bộ biến đổi điện tử công suất nhằm hướng đến việc phát triển lưới điện thông minh và điều khiển nối lưới linh hoạt cho các nguồn nĕng lượng tái tạo. TÀI LIỆU THAM KHẢO [1]. Lê Kim Anh, 2013. Ứng dụng các bộ biến đổi điện tử công suất trong điều khỉn nối lứi các ngùn phân tán. Tạp chí khoa học,Trường đại học Cần Thơ, số 28,1-8. [2]. Bengt, Johansson, 2003. Improved Models for DC-DC Converters. Department of Industrial Electrical Engineering and Automation Lund University. [3]. Nguyễn, Vĕn Nhờ. Điện tử công suất. Khoa Điện – Điện tử, Trường Đại Học Bách Khoa TP. Hồ Chí Minh. [4]. Lê Kim Anh, 2013. Ứng dụng các bộ biến đổi điện tử công suất trong điều kiện nối lứi cho tuabin gió và ngùn pin mặt tr̀i. Tạp chí Kinh tế Kỹ thuật, Trường đại học Kinh tế Kỹ thuật Bình Dương, số 3 (T9), 57-68. [5]. Lê Kim Anh, 2016. Điều khỉn nối lứi cho hệ thống lai c̉a tuabin gió và ngùn pin nhiên liệu. Nĕng lượng Việt Nam 2016, số 130 tr.63-71. [6]. Lê Kim Anh, Võ Như Tiến, Đặng Ngọc Huy, 2012. Mô h̀nh điều khỉn nối lứi cho ngùn điện mặt tr̀i.Tạp chí khoa học và công nghệ, Đại Học Đà Nẵng, Số 11(60), 1-6. [7]. Lê Kim Anh, 2012. Xây dựng mô h̀nh điều khỉn nối lứi sử dụng ngùn pin nhiên liệu.Tạp chí khoa học và công nghệ, Đại học công nghiệp Hà Nội, số 12. [8]. M. Hashem Nehrir, Caisheng Wang, 2009. Modeling and control of fuel cells. Books in the IEEE press series on power engineering. [9]. M.Y. El-Sharkh, A. Rahman, M.S. Alam, et al, 2004. Adynamic model for a stand-alone PEM fuel cell power plant for residential applications. Journal of Power Sources 138, 199 – 204.
File đính kèm:
nghien_cuu_dieu_khien_he_thong_lai_cua_nguon_pin_mat_troi_va.pdf